EKONOMİ

Azerbaycan petrolünden sonra Türkmen petrolü de Ceyhan’da

Azerbaycan petrolünden sonra Türkmen petrolü de Ceyhan’da

2006 yılında devreye giren Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı’ndan taşınan petrol 1 milyar varili geçti. Azerbaycan petrolünden sonra Türkmenistan petrolü de Ceyhan’a ulaştı. Sırada Kazak petrolü var.

Azerbaycan, 20 Ocak 1990’da Kızıl Ordu’nun Bakü’de yaptığı katliam ve arkasından Karabağ’daki işgal ve kıyım sebebiyle bağımsızlığın ilk yıllarında zor günler yaşadı. Sovyetlerden devraldığı ekonomik enkazı temizleyip yeni bir düzen kurabilmek için de çok sıkıntı çekti. Ama şu günlerde, kaydettiği hızlı gelişme sayesinde, bağımsızlığın 20. yılına gururla girmeye hazırlanıyor.

Dünya pazarlarına çıkarmayı başardığı petrol ve doğalgazın gelirleri sayesinde ekonomide patlama yaşıyor ülke. 2000 yılında 14 milyon ton olan yıllık petrol üretimi, geçen yıl 50,4 milyon tona ulaşmış. Doğalgaz üretimi de aynı dönemde 5,6 milyar metreküpten 16,3 milyar metreküpe çıkmış.

Azerbaycan, 2005 yılından bu yana büyümede Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) lideri konumunda. Tablodan da görüleceği üzere, büyük enerji projelerinin devreye girdiği, petrol fiyatlarının yüksek seyrettiği 2005 ile 2007 yılları arasındaki rekor gelişme dikkat çekici. Bu dönemdeki ortalama büyüme yüzde 28,6.

Küresel kriz yılı olan 2008’de büyüme biraz ivme kaybetmiş ama yine de yüzde 10,8’lik oran söz konusu. Geçen yılki büyüme de yüzde 9,3. BDT içinde Azerbaycan’a en yakın rakam, yüzde 8,1 ile diğer bir Türk cumhuriyeti olan Özbekistan’a, ondan sonra da yüzde 6,1 ile Türkmenistan’a ait. Azerbaycan ekonomik büyüklük bakımından son 10 yılda kendisini dörde katlamış bulunuyor. Yani 2000 yılında 1 olan ekonomik hacim bugün 4. Azerbaycan bu özelliğiyle BDT ülkeleri, hatta dünya ülkeleri arasında rakipsiz önde.

8 milyonluk ülkede işsiz sayısının 40 bin olduğu tahmin ediliyor.

2007-2008 yıllarında çift haneli olan enflasyon, geçen yıl tek haneye, yüzde 1,5’e gerilemiş. Bu yıl da ilk 9 ayda yüzde 5,2.

Küresel kriz sebebiyle petrol fiyatlarının gerilemesi, bu sektörden elde edilen gelirde azalmaya yol açmakla birlikte, son dönemde yeniden yükselişe geçmesi, bu yıl geçen yıla nazaran ihracat gelirlerinde yüzde 60’ı aşan artış sağlamış.

Kriz dünya çapında olduğu gibi bu ülkede de yatırımları etkilemiş kaçınılmaz olarak. 2000 yılından bu yana Azerbaycan’daki sabit sermaye yatırımlarında ilk defa artış değil azalış kaydedilmiş geçen yıl. Bu sebeple, büyüme oranı önceki yıllara göre düşmüş. Ancak bu yılın ilk üç çeyreğinde sabit sermaye yatırımlarında yeniden artış başladığı görülüyor.

ZENGİNLİĞİN KAYNAĞI

Ülkedeki zenginliğin kaynağı, arka arkaya devreye giren uluslararası petrol ve doğalgaz projeleri ve bunların Türkiye üzerinden dünyaya taşınması. 2006 yılı ortasında bütünüyle devreye giren Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı (BTC) ile 2007’de işletmeye açılan Bakü-Tiflis-Erzurum Doğalgaz Boru Hattı (BTE), bu noktada hayati önem arz ediyor.

BTC, yıllık 50 milyon ton taşıma kapasitesine sahip. 1774 km uzunluğundaki hattın 440 km’si Azerbaycan’dan, 260 km’si Gürcistan’dan, 1074 km’si Türkiye’den geçiyor. Planlanan ömrü ise 40 yıl.

Ülke yer altı zenginliğini BTC ve BTE hatları sayesinde dünya pazarlarına hızlı, verimli ve daha bağımsız bir şekilde taşıyabilmekte.

2006 yılında BTC vasıtasıyla Ceyhan’a (Akdeniz’e) uzanan Azerbaycan, şimdi de bu hattan Türkmen petrolünü pompalamaya başladı. Bakü’de Türk ve Azeri gazetecilerle yaptığı toplantıda, BP’nin Azerbaycan’daki ocak-eylül dönemi operasyon sonuçlarını değerlendiren BP Azerbaycan Ülke Başkanı Rashid Javanshir, Azerbaycan hükümetinin bu yıl temmuz ayında Türkmenistan’la yaptığı anlaşma gereği, BTC hattından Türkmen petrolünü de taşımaya başladıklarını açıkladı. Şu an için hatta günde 50 bin varil Türkmen petrolü pompaladıklarını belirten Javanshir, Kazakistan’ın Tengiz yataklarından çıkan petrol için de görüşmelerin sürdüğünü söyledi.

Rashid Javanshir, BTC’den yapılan toplam taşımayla ilgili olarak da şu bilgileri verdi: “Bugün BTC hattı günlük 1,2 milyon varil ham petrol akış kapasitesine ulaştı. 4 Haziran 2006’dan 2010 yılı Kasım ayına kadar geçen süre içinde, 1 milyar 63 milyon varil (142,4 milyon ton) ham petrol 1354 tankere yüklenerek Ceyhan üzerinden dünya pazarlarına ihraç edildi. Yılın ilk üç çeyreğinde sevk edilen petrol miktarı da 213,5 milyon varili (28,6 milyon ton) buldu.”

TAŞIMA ÜCRETİNDE İYİLEŞTİRME YOK

BTC’den yapılan taşımacılık karşılığında Türkiye’ye ödenen ücretin dolardaki erime ve petrol fiyatlarındaki artışlara bağlı olarak sembolik seviyelere düşmesi yüzünden Türkiye’den gelen bazı eleştirilerin ve iyileştirme taleplerinin sorulması üzerine de Javanshir, “Ücret artışı gündemimizde yok. Yapılan anlaşmalar ilgili tarafların imza attığı uzun vadeli anlaşmalar. Bunun değişmesi söz konusu değil.” cevabını verdi.

Hattın Türkiye kısmının işletmesi, BOTAŞ’ın sahibi olduğu BOTAŞ International Limited (BIL) tarafından yürütülüyor. Şirket, hattın tam kapisiteyle çalışmaması ve işletme maliyetlerinin artmasından dolayı zarar ediyor. BIL ile BTC Co. (Bu şirketin ana ortağı yüzde 30,1’lik payla BP. Türkiye’den TPAO’nun ise yüzde 6,53 hissesi bulunuyor) arasındaki İşletme Anlaşması, 25 Ekim 2002 tarihinde imzalandı. Buna göre, Türkiye’nin bu hattan aldığı taşıma ücreti ve vergi geliri 16 yıl süreyle sabit. Varil başına 35 sent taşıma ücreti, 20 sent de vergi söz konusu. Bu tarife, ancak 17. yıl ile projenin ömrünün biteceği 40. yıl arasında değişecek ve ücret 43 sente, vergi 37 sente çıkarılacak.

Azerbaycan’daki enerji yatırımlarında BP başı çekiyor. Aralarında TPAO’nun da olduğu pek çok uluslararası konsorsiyumda operasyonları bu şirket üstlenmiş ve çoğunda ana ortak. Ortağı olduğu altı projeden ikisinde tek başına en büyük ortak, ikisinde İsveçli Statoil ile, birinde Azerbaycan devlet şirketi SOCAR ile birlikte en büyük ortak konumunda. SOCAR’ın lider olduğu bir projede de ikinci büyük hissedar.

12 MİLYAR DOLAR PETROL GELİRİ

BP’nin işlettiği, Bakü yakınlarındaki Sangaçal Terminali’ni geziyoruz. Dünyanın en büyük petrol ve gaz terminali olan bu nokta, Hazar’dan Akdeniz’e uzanan BTC yanında Bakü-Supsa Boru Hattı’na da petrol pompalıyor. Ayrıca demiryolu bağlantısı mevcut. Bu terminalden, bu yılın ilk üç çeyreğinde BTC’ye 213,5 (28,6 milyon ton), Bakü-Supsa hattına 23 milyon varil petrol pompalanmış. Trenle sevk edilen miktarsa 7,5 milyon varil.

Çeşitli yataklarda üretilen doğalgaz da bu terminalden, BTC koridorunca uzanan BTE doğalgaz hattı ile Azerbaycan millî gaz sistemine veriliyor.

Azerbaycan devletinin BP’nin operasyonunu üstlendiği projelerden elde ettiği gelirin geçen yıl 11,7 milyar dolar olduğunu söyleyen Rashid Javanshir, petrolün varil fiyatının ortalama 60 dolar olacağı varsayımına göre, bu yıl rakamın 11,4 milyar olarak hesaplandığını ama hedefin aşılacağını söylüyor.

SOCAR, TÜRKİYE’DE AKARYAKIT VE

DOĞALGAZ DAĞITIMINI DÜŞÜNÜYOR

Azerbaycan’ın petrol alanındaki gelişimi yurt dışına da taşmış durumda. Başta Türkiye olmak üzere Gürcistan ve bazı Avrupa ülkelerinde, devlet petrol şirketi SOCAR’ın çalışmaları var. SOCAR, en büyük dış yatırımını Türkiye’de, Petkim’in yüzde 51’ini Türk ortağı Turcas’la birlikte 2 milyar 40 milyon dolara alarak yapmıştı.

Aynı zamanda Pektim Yönetim Kurulu Başkanı olan Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) Yatırımlar Bölümü Başkanı Vagif Aliyev, bundan sonra içerideki çalışmalar yanında dışarıya da ağırlık vereceklerini söylüyor. Aliyev, SOCAR’ın şu an dünyadaki bütün petrol ve gaz projeleriyle ilgilendiğini belirtiyor. Pektim’in bulunduğu İzmir Aliağa’da bir dizi yatırım planladıklarını söyleyen Vagif Aliyev, doğalgaz ve akaryakıt dağıtımına da girmek istediklerini ifade ediyor.

Azerbaycan içindekiyse, yeni proje çalışmaları ve yatırımlarla petrol ve doğalgaz gelirinin daha da artacağını, özellikle yeni bulunan Ümid doğalgaz yatağının 200 milyar metreküp rezervle Azerbaycan petrol ve gaz sanayiine büyük katkı yapacağını belirtiyor.

“KARDEŞLİK BAŞKA ALIŞVERİŞ BAŞKA”

Azerbaycan’ın en büyük doğalgaz müşterisi açık farkla Türkiye. Üretilen gazın büyük bölümü Türkiye’ye satılıyor. İki ülke arasında yapılan son doğalgaz anlaşması ve fiyatı, Türkiye’de çok tartışılmıştı. Vagif Aliyev bu konuya da açıklık getirerek, “Ankara, Bakü ve Nahcivan’da görüşmeler 15 raunt sürdü. Kardeşlik, abilik iyi ama pazarlıkta alıcı ucuza almak, satmak ister. Biz pahalı vermek istedik, onlar ucuz almak istedi. Biz İran’dan, Rusya’dan kaça alıyorsanız ona satmak isteriz dedik. ‘Yok kardeşiz, düşük sat’ dediler. Tamam kardeşiz, buyur evime gel konuğum ol, ben senin evine geleyim. Ama kardeşlik başka ticaret başka. Ali ve Mehmet kardeş ama pazarda ticaret yaparken başka olur.  Yine de bizim Türkiye’ye sattığımız fiyat diğer ülkelerden alınan gazın fiyatından düşük. Çok düşük demiyorum ama marketten aşağı fiyata verdik. Maalesef Türkiye’de böyle söylenmedi.” diye konuştu. Aliyev, bir soru üzerine de, son anlaşma öncesinde Azerbaycan’ın en ucuz gaz sattığı ülkenin Türkiye, şimdi ise başka bir ülke olduğunu söyledi.

Aliyev, WikiLeaks’in açıkladığı gizli belgelerde Enerji Bakanı Taner Yıldız’la SOCAR Başkanı arasında yaşandığı iddia edilen konuşmaların da gerçek dışı olduğunu belirtti.

Azerbaycan, artan enerji üretimi ve fiyatları sayesinde gelirlerini önümüzdeki dönemde daha da artıracağa benziyor. Elde edilen gelirlerle, son birkaç yılda ülke genelinde yenileme çalışması başlatılmış. Pek çok bina ve tesis elden geçirilmiş. Sayıları bir milyonu bulan Karabağ göçmenleri için binlerce konut yapılmış.

Eğer petrol yanında petrol dışı sektörlerin gelişimi de sağlıklı bir şekilde sağlanabilirse, Azerbaycan kısa zamanda bölgenin önemli bir ekonomik ve siyasi gücü olabilir.

Azerbaycan'ın petrol ve doğalgaz üretimi

Yıl           Petrol¹  Doğalgaz²

2000      14,0       5,6

2001      14,9       5,5

2002      15,3       5,1

2003      15,4       5,1

2004      15,5       5,0

2005      22,2       5,7

2006      32,3       9,1

2007      42,5       10,8

2008      44,4       16,3

2009      50,4       16,3

2010*    38,5       12,6

(1) Milyon ton, (2) Milyar m3 

(*) Ocak-Ekim, Kaynak: CISSTAT

 

GSYH'da değişim (%)

 

2000      11,1

2001      9,9

2002      10,6

2003      11,2

2004      10,2

2005      26,4

2006      34,5

2007      25,0

2008      10,8

2009      9,3

2010*    4,1

(*) Ocak-Eylül