Unutkanlık günlük yaşamı etkiliyorsa nedenleri araştırılmalı:
Memorial Göztepe Hastanesi Nöroloji Bölümü’nden Doç. Dr. Rahşan Adviye İnan, yaşla birlikte hafızada zaman zaman yavaşlama olabileceğini ancak unutkanlığın sıklığı ve günlük yaşamı etkileme düzeyinin belirleyici olduğunu vurguluyor. Bir ismi anımsayamamak veya tek seferlik bir randevuyu unutmak tek başına Alzheimer ya da demans anlamına gelmiyor; fakat unutkanlık giderek artıyorsa göz ardı edilmemeli.
Hangi belirtiler uyarıcıdır:
İnan, dikkat edilmesi gereken işaretler arasında aynı hikâyeyi kısa aralıklarla tekrarlama, yakın zamanda yaşanan olayları tamamen unutuş, para hesabında ya da ilaç kullanımında sık hatalar ve daha önce iyi bilinen bir yerde yol karıştırma gibi durumları sayıyor. Bu tür belirtiler günlük işlevselliği bozuyorsa nörolojik değerlendirme öneriliyor. Demansın yalnızca hafızayı etkilemediğini; kelime bulma güçlüğü, planlama ve yön bulma sorunları ile bazen kişilik değişikliklerinin de görülebileceğini belirtiyor.
Unutkanlığın altında farklı nedenler olabilir:
Unutkanlık her zaman demans kaynaklı değildir. Uyku bozuklukları, depresyon, vitamin eksiklikleri, tiroid hastalıkları ve bazı ilaçlar bilişsel işlevleri olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle giderek artan unutkanlıklarda öncelikle bu düzeltilebilir nedenlerin araştırılması önem taşıyor.
Risk faktörleri ve önleyici yaklaşımlar:
Doç. Dr. İnan, demans riskinin bir bölümünün değiştirilebilir faktörlerle ilişkili olduğunu belirtiyor. Yaş ve genetik yatkınlık önemli olmakla birlikte düşük eğitim düzeyi, işitme ve görme kaybı, yüksek LDL-kolesterol, hipertansiyon, diyabet, obezite, depresyon, sosyal izolasyon, travmatik beyin hasarı, fiziksel hareketsizlik, sigara, aşırı alkol ve hava kirliliği gibi faktörler risk artırıyor.
Beyin sağlığını korumada damar sağlığının korunması kilit; tansiyon, kolesterol ve kan şekeri kontrolü, düzenli fiziksel aktivite, sağlıklı beslenme ve sosyal olarak aktif kalmak vurgulanıyor. Ayrıca İnan, bulmaca ve hafıza oyunlarının yararlı olduğunu ancak tek başına yeterli olmadığını; fiziksel hareket, yeni şeyler öğrenme ve sosyal ilişkilerin birlikte sürdürülmesi gerektiğini söylüyor.
Yaşa göre öncelikler ve takip önerileri:
40’lı yaşlardan itibaren tansiyon ve kolesterol takibinin yapılması, düzenli egzersiz ve işitme kaybının ihmal edilmemesi gerektiği vurgulanıyor. İlerleyen yaşlarda diyabet ve obezite kontrolü, dengeli beslenme ile sosyal ve zihinsel açıdan aktif kalma öncelik taşıyor.
Erken tanının değersiz olduğu yönündeki yaygın yanlış kanıya karşı İnan, erken tanının tedavi edilebilir nedenlerin ortaya çıkarılmasını, uygun müdahalelerin zamanında başlamasını ve hem hasta hem aile için gelecek planlaması yapılmasını sağladığını belirtiyor.
Tedavi ve bakım yaklaşımı:
Alzheimer hastalığının erken evresindeki bazı uygun hastalarda, beyinde biriken beta-amiloid proteinini hedefleyen yeni nesil ilaçların bilişsel gerilemeyi yavaşlatabildiği ifade ediliyor. Ancak bu tedaviler her hasta için uygun değil; önce biyobelirteçlerle hastalığın doğrulanması, sonra hastanın tedavi uygunluğunun değerlendirilmesi gerekiyor. Tedavi sürecinde yakın takip ve düzenli beyin MR’ları gerekebilir.
Demans hastalarına yaklaşımda bakım verenlerin tutumu da önem taşıyor. Aynı sorunun tekrar sorulması halinde tartışmak yerine kısa ve sakin cevaplar verilmeli. Ani öfke veya huzursuzluk durumlarında ağrı, açlık ya da enfeksiyon gibi tıbbi nedenler araştırılmalı. Ev ortamının sade ve güvenli hale getirilmesi, günlük rutinin korunması ve hastanın yapabildiği işleri sürdürmesine izin verilmesi öneriliyor.
Yolunu kaybetme, trafik kurallarını karıştırma veya finansal işlemlerde belirgin hatalar gibi durumlar gözlenirse araç kullanımı ile finansal ve hukuki düzenlemelerin yeniden değerlendirilmesi gerekebilir. Bakım verenlerin kendi dinlenme ve sosyal yaşam ihtiyaçlarını ihmal etmemesi de ayrıca önemlidir.
MEMORİAL GÖZTEPE HASTANESİ NÖROLOJİ BÖLÜMÜ’NDEN DOÇ. DR. RAHŞAN ADVİYE İNAN
