divriği'nde yeni bir keşif
UNESCO tarafından 1985'te Türkiye'de Dünya Kültür Mirası listesine alınan ve Anadolu'nun El Hamra'sı olarak anılan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, tarih boyunca koruduğu sırların yanına yeni bir bulgu daha ekledi. Yapının şifahane bölümünün tavanındaki işlemeler, belirli bir bakış noktasından izlendiğinde bir insan silüetini anımsatıyor. Yapının banileri ve inşa tarihine ilişkin bilinen veriler ise bu görselin taşıdığı anlamı tartışmalı kılıyor: cami kısmı Ahmet Şah tarafından, darüşşifa kısmı ise Melike Turan Melek tarafından yaptırıldı; ana yapı 1228'de başlayıp 1243'te tamamlandı ve baş mimar olarak anılan Muğis oğlu Ahlatlı Hürrem Şah'ın eserleri yalnızca bu yapı ile sınırlı kalıyor.
keşif ve Sirer Doğan'ın çalışmaları:
Sivaslı gazeteci Sirer Doğan, 41 yıl önce binanın kapıları üzerinde düşen güneş ışıklarının kapıların iç kısmında oluşturduğu, namaz kılan insan siluetlerini gösteren fotoğrafları gündeme taşımış; bu çalışma uluslararası ilgi çekmiş ve Japon araştırmacılarca da duyurulmuştu. Doğan'ın son çekimleri ise şifahane tavanındaki işlemelerin girişte belirli bir noktadan izlendiğinde çene hattından başlayan bir insan yüzünü andırdığını gösteriyor. Görüntüde çekik gözlü, elmacık kemikleri belirgin ve sarkık bıyıklı bir erkek silueti gözleniyor; Doğan, bu görselin olası sahibinin Ahmet Şah olabileceğini öne sürdü.
uzman yorumu: aşk mı, şifre mi?
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mimarlık, Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, yapının döneminin önemli tıbbi merkezlerinden biri olduğunu, şifahane bölümünde hem dışarıda hem içerde çeşitli semboller ve tıbbi motifler bulunduğunu hatırlatıyor. Tuztaşı, yapının ses akustiği ve tedavi odalarının düzeni gibi unsurların bilimsel temelli çalışmalarla desteklendiğini belirtiyor ve ortaya çıkan siluetin salt rastlantı olmayabileceğini vurguluyor.
Uzmanın değerlendirmesine göre soru şu: Banisi olan Turan Melek'in adının kitabede yer aldığı, oysa Ahmet Şah'ın isim olarak kayıtlarda görünmediği bir yapıdan söz ediyoruz. Bu koşullar altında şifahane tavanındaki figürün neden Ahmet Şah izlenimi verdiği merak uyandırıyor. Tuztaşı, yapıya yüklenen anlamların, ustanın ya da baninin duygularının ve dönemsel ilişkilerin bir şekilde dekorasyonda şifrelenmiş olabileceğini; bu bağlamda figürün, Turan Melek ile Ahmet Şah arasında söz konusu edilen duygusal bir bağı metafizik düzeyde temsil ediyor olabileceğini söylüyor. Ayrıca baş mimarın (Hürrem Şah) yapı sonrası izinin bulunmaması ve benzer motiflerin kentte başka örneklerinin olmaması durumu daha da gizemli kılıyor.
bilimsel inceleme ve korunma çağrısı:
Tuztaşı, figürün kesin kimliğinin ve anlamının belirlenmesi için nesnel, disiplinlerarası bir çalışmanın şart olduğunu belirtiyor. Ona göre bu değerlendirme; taş işçiliğinin ölçeği, kıyafet ve yüz oranlarının mimari perspektifle ilişkisi, kitabelerdeki bilgi boşlukları, plan şemalarındaki ve dekorasyondaki şifreleme olasılıkları dikkate alınarak yapılmalı. Prof. Dr. Tuztaşı ayrıca bu tür yapıların hem korunması hem de bilimsel verilerle açıklanması gerektiğinin altını çiziyor: "Bu yapı çeşitli gizemler içeriyor; bu resmin kesinlikle Ahmet Şah olduğunu söyleyemem ama bilimsel tabana dayanarak sorgulanmalı."
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası'nda ortaya çıkan bu siluet, hem sanat tarihçilerin hem mimarların hem de konservasyon uzmanlarının ortak çalışmasını gerektiren bir ipucu olarak öne çıkıyor. Yapının hem somut kayıtlarında hem de süslemelerinde görülen belirsizlikler, bu anıtsal eserin taşıdığı anlam katmanlarının çözümünü zorunlu kılıyor; gizemin çözümü, aynı zamanda yapının korunmasına ve doğru yorumlanmasına da katkı sağlayacak.
Dünyanın en esrarengiz eserinde ortaya çıkan insan silüeti gizli bir aşkın mührü olabilir
