Gazze'de 2 yılda tarihi ve kültürel mirasın tahribi
Yazan: NUR EBU IYŞE
Genel bakış
İsrail'in 8 Ekim 2023'ten bu yana Gazze Şeridi'ne yönelik saldırılarında, bölgenin tarihi ve kültürel mirasında ciddi tahribat kaydedildi. Gazze Hükümeti Medya Ofisi verilerine göre, bölgedeki 325 arkeolojik ve tarihi alandan 208'i doğrudan hedef alınarak zarar gördü. Gazze'deki yetkililer ve insan hakları ile kültürel miras kuruluşları, yoğun bombardıman ve zorunlu göç süreçlerinin hem altyapıya hem de tarihî alanlara önemli hasar verdiğini belirtiyor.
Eski Şehir ve çevresi: ağır yıkım
Gazze kentindeki Eski Şehir bölgesi, M.Ö. 1500'lü yıllara kadar uzanan Fenike kökenli bir yerleşim olarak tanımlanıyor. Eski Şehir, aynı zamanda İsrail saldırılarının yoğunlaştığı eş-Şucaiyye, ez-Zeytun, et-Tuffah ve ed-Derc mahallelerini kapsıyor. Gazze Hükümeti Basın Ofisi Müdürü İsmail es-Sevabite, bombardımanlarda en çok zarar gören tarihi yapıların büyük bölümünün bu bölgede yer aldığını ifade etti.
Yıkılan ve zarar gören başlıca yapılar
El-Ömeri Camisi: Gazze'nin Eski Şehir bölgesindeki en eski ve en büyük yapılardan biri olarak bilinen Büyük Ömer Camisi, Bizans döneminden başlayarak farklı inanç dönemlerinde kullanılmış bir yapıydı. Caminin 1400 yıllık minaresi bombardımanla yıkıldı ve yapının bir bölümü ağır hasar gördü.
Aziz Porfirios Rum Ortodoks Kilisesi: Zeytun Mahallesi'nde yer alan ve M.S. 425'te inşa edildiği belirtilen kilise, Gazze'deki Hristiyan toplumu için manevi öneme sahipti. Ekim 2023'te kilise kompleksi iki kez bombalandı; müştemilat yıkıldı ve saldırılarda en az 19 sivil yaşamını yitirdiğinden zarar görmüş bir dini merkez olarak kayda geçti.
Es-Samra Hamamı: Ez-Zeytun Mahallesi'nde yer alan ve inşası M.S. 14. yüzyıla kadar dayanan tarihi hamam ile çevresindeki yapılar tahrip edildi. Es-Samra Hamamı, Gazze Şeridi'ndeki en önemli Osmanlı mimari örneklerinden biri olarak tanımlanıyordu.
Seyyid Haşim Camisi: Ed-Derac Mahallesi'nde bulunan ve Haşim bin Abdulmenaf'a atfedilen mezar rivayetiyle ilişkilendirilen yapı, 7 Aralık 2023'te hava saldırılarında ağır hasar aldı.
Katib Vilayet Cami: Memlük dönemine uzanan bu cami, 17 Ekim 2023'te topçu saldırısı sonucu ağır hasar gördü ve bölgedeki önemli arkeolojik camiler arasında yer alıyordu.
Kutsal Aile Kilisesi (Latin Manastırı): 20. yüzyıl başında Fransiskan rahipler tarafından kurulan kilise, hem ibadet hem de sosyal faaliyetler için kullanılan bir merkezdi; saldırılar sırasında ağır hasar aldı.
Ehli Baptist Kilisesi: El-Ehli Baptist Hastanesi bünyesindeki bu kilise ve hastane, 14-17 Ekim tarihlerinde uygulanan saldırılarda zarar gördü; olaylarda sağlık çalışanları ve çok sayıda sivilin yaşamını yitirdiği rapor edildi.
Paşa Sarayı: Eski Şehir'in ed-Durc Mahallesi'nde yer alan ve Memlük ile Osmanlı mimari ögelerini taşıyan Paşa Sarayı, ağır bombardıman sonucu büyük oranda yok edildi; geriye kalan duvar kalıntıları tahribatın boyutunu gösteriyor.
Tarihi çarşılar: Zaviye Çarşısı, Kaysariyye (Kuyumcular Çarşısı) ve çevresindeki halk pazarları gibi geleneksel ticaret alanları yoğun bombardımanlarda kullanılamaz hale geldi. Bu alanların çoğu yanmış veya yıkılmış durumda.
Diğer arkeolojik alanlar ve depolar
Deyr el-Belah (Saint George Manastırı): Bizans dönemi kökenli olduğu belirtilen bu yapı kısmen yıkıldı.
Gazze arkeoloji deposu: Farklı medeniyetlere ait binlerce eserin bulunduğu depo, Ocak 2023'te tahrip edilip yağmalandığı rapor edilen yerler arasında sayıldı.
Anthedon Limanı: Milattan önce 800'lere uzanan geçmişi olan Anthedon Limanı, UNESCO Dünya Mirası ön listesinde yer alan alanlardan biri olarak biliniyordu ve kara saldırıları sırasında tamamen tahrip edildi.
Tahribatın anlamı ve uluslararası yansımalar
Gazze Şeridi, Antik Mısır, Yunan, Roma, Bizans, Kenan ve Fenike medeniyetlerinin ardından Memlük ve Osmanlı dönemleriyle de zenginleşen bir tarihsel doku barındırıyordu. Yetkililer ve kültürel miras savunucuları, tarihî yapıların ve arkeolojik alanların hedef alınmasının bölgenin kültürel ve toplumsal hafızası üzerinde kalıcı etkiler bıraktığını vurguluyor.
Ayrıca, bazı nadir eserlerin çalınarak İsrail'e getirildiği yönündeki iddiaların Filistinli yetkililer ve çeşitli video yayınlarıyla doğrulandığı belirtildi.
Söz konusu bölgede yetkili açıklaması
Gazze Hükümeti Basın Ofisi Müdürü İsmail es-Sevabite, Eski Şehir'in tarihî değerlerini ve saldırılar sonucu oluşan yıkımı medyaya aktardı; bölgedeki hasarın ağırlıklı olarak Eski Şehir ve çevresinde yoğunlaştığını bildirdi.
Bu rapor, Gazze Şeridi'ndeki tarihî ve kültürel mirasın korunması ve belgelenmesi gerekliliğine ilişkin tartışmaları yeniden gündeme taşıyor.
