Ecdadın yaz sıcağında serinleten uygulaması: buz vakfı 150 yıl önceki Amasya kadı sicillerinde
Amasya kadı sicillerinin günümüz Türkçesine çevrilmesi sırasında, 1872 tarihli buz vakfı belgeleri bulundu. Belgeler, yaz aylarında halkın serinlemesi amacıyla dağlardan toplanan kar ve buzun özel kuyularda saklanıp ücretsiz dağıtıldığını gösteriyor.
Belgeler ve bağışçılar
Amasya Üniversitesi akademisyenlerinin yürüttüğü çeviri projesinde, Amasyalı Saraçzade Ebubekir Efendi ve Hacı Ömer Efendinin dükkân gelirlerini buz vakfına bağışladıklarına ilişkin kayıtlar kadı huzurunda tutulan sicillerde yer aldı. Kayıtlarda bağışın yıllık gelirler üzerinden yapıldığı ve resmî kayda geçirildiği belirtiliyor.
Uygulamanın işleyişi
Kaynaklara göre şehrin çevresindeki yüksek dağlardan toplanan kar ve buz kütleleri buzhane adı verilen yerlerde muhafaza ediliyordu. Buz, güneş görmeyen alanlarda, çevresi kuru ot ve samanla kapatılarak erimeden saklanıyor; yaz boyunca vakıf sorumluları aracılığıyla ücretsiz dağıtım yapılıyordu. Bu dağıtımın sosyal karşılığı olarak hayırseverlerin halkın duasının alınmasını sağladığı kayıtlarda vurgulanıyor.
Tarihsel bağlam ve değerlendirme
Tarihçi Dr. Öğr. Üyesi Fatih Özçelik, kar ve buzun Osmanlı gündelik yaşamında mutfaktan cenazelere kadar önemli bir yeri olduğuna işaret ediyor. O dönemlerde buzun lüksün ötesinde bir konumda olduğu; saklama yöntemlerinin erimeyi önlemeye yönelik olduğu, ayrıca Avrupa'daki benzer uygulamaların Osmanlı uygulamalarından etkilenmiş olabileceğine dair değerlendirmeler sicil kayıtlarıyla birlikte aktarıldı.
Proje ve bölgenin arşiv hafızası
Amasya Şer’iye Sicilleri olarak bilinen 1624-1880 yıllarına ait 97 ciltlik arşivin günümüz Türkçesine çevrilmesiyle bölgenin üç asırlık tarihi hafızası gün yüzüne çıkarıldı. Projenin son aşamalarında olduğunu belirten Prof. Dr. Songül Keçeci Kurt, buz vakfı örneğini Osmanlı hayır kültürünün ve toplumun ince ihtiyaçlarına yönelik fedakârlıklarının çarpıcı bir kanıtı olarak değerlendirdi.
OSMANLI DÖNEMİNDE YAZ AYLARINDA HALKIN SERİNLEMESİ AMACIYLA DAĞLARDAN TOPLANIP ÖZEL KUYULARDA SAKLANAN BUZUN ÜCRETSİZ DAĞITILDIĞI UYGULAMANIN 150 YIL ÖNCEKİ BELGELERİ ORTAYA ÇIKTI. GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİNE ÇEVRİLEN AMASYA KADI SİCİLLERİNDE 1872 TARİHLİ BUZ VAKFININ BELGELERİNE RASTLANDI.
