Tarihten günümüze dönüşüm:
Gaziantep'in Şahinbey ilçesi Tışlaki Mahallesi'nde yer alan yaklaşık 400 yıllık tarihi han, uzun yıllar atıl kaldıktan sonra Pekmezci ailesinin 2021 yılında Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'ne hibe etmesiyle yeni bir işlev kazandı. Yaklaşık bir buçuk yıl süren restorasyonun ardından yapı, 2023'te Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi olarak kapılarını halka açtı. Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde adı geçen han, artık geçmişin üretim kültürünü nesneler ve uygulamalı anlatımlarla ziyaretçilere taşıyor.
Müze; yapının özgün dokusunu korurken, bölgenin zeytin ve üzüm üretimine dayalı geleneksel emekle nasıl şekillendiğini gözler önüne seriyor. Sergilenen araçlar, üretim süreçlerinin adım adım izlenebilmesini sağlıyor.
Sabun üretiminin izleri:
Müzede sabun üretimine ayrılan bölüm, ziyaretçilere geleneksel yöntemleri detaylı biçimde aktarıyor. Rehber Ayşegül Aksu, burada geçmişte zeytinyağlı sabun üretildiğini belirtiyor ve sabun yapımının temel bileşenlerini şöyle özetliyor: yağ, su, tuz ve kostik. Zeytinyağlı sabun üretimi Gaziantep ve çevresinde, özellikle Nizip merkezli bir geleneğin parçası olarak uzun yıllar sürdürüldü.
Geleneksel üretimde hamur kıvamına gelene dek karışım yaklaşık iki gün kaynatılıyor. Elde edilen kıvama göre döküm alanına alınan sabun, kesim ve mühürleme işlemlerinden sonra tenanir adı verilen kuleler halinde istifleniyor. Bu kulelerde sabunlar yaklaşık 6 ila 9 ay bekletilerek kurutuluyor ve kullanıma hazır hale geliyor.
Üzümden pekmeze süreç:
Müzenin pekmez bölümünde ise üzümün geleneksel yöntemlerle işlenme aşamaları sergileniyor. Şerbet evi, tort, mahsere ve tekedene gibi geçmişte kullanılan araçlar, üzümün nasıl ezilip kaynatılarak pekmeze dönüştüğünü somut örneklerle anlatıyor. Bu bölüm, hem görsel hem de mekanik unsurlarla üretimin el emeğine dayalı doğasını vurguluyor.
Müzenin kuruluş sürecinde Gaziantep ve çevre köylerde yapılan kapsamlı saha araştırmaları sonucu, geçmiş üretim pratiklerinde kullanılmış nesneler tek tek toplanarak sergiye kazandırıldı.
Ziyaretçi deneyimi ve eğitimsel yaklaşım:
Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi, yalnızca tarihi nesneleri sergilemekle kalmıyor; ziyaretçilere üretim süreçlerini anlatan dijital sunumlar ve görsel materyaller de sunuyor. Düzenlenen atölyelerde katılımcılar, bazı üretim aşamalarını uygulamalı olarak deneyimleme fırsatı buluyor ve geleneksel yöntemlerin ayrıntılarını birebir görerek öğreniyor.
Müze, yerel üretim kültürünü koruma ve aktarım görevi üstlenirken, ziyaretçilere hem tarih hem de zanaat ekseninde bütünlüklü bir bakış açısı sunuyor. Bu sayede 400 yıllık yapı, geçmişin üretim mirasını bugünün ziyaretçileriyle buluşturan canlı bir belleğe dönüştü.
REHBER AYŞEGÜL AKSU
