Dölek çamurunu günümüze taşıyan atölye çalışması:
Gümüşhane'de mimarlık mesleğini 9 yıldır sürdüren ve son 5 yıldır seramikle ilgilenen Elif Işık Canlı, kentin önemli el sanatlarından biri olan Dölek köyü çamurunu modern tekniklerle atölyesine taşıdı. İstanbul'da aldığı eğitimlerin ardından açtığı atölyede, unutulmaya yüz tutmuş çömlekçiliği yaşatmayı amaçlayan Işık Canlı, köyden temin ettiği çamur örnekleri üzerinde kapsamlı denemeler yaptı.
Proje, hem yerel zanaatkârların bilgi birikimini görünür kılmayı hem de Dölek çamurunun çağdaş üretimde kullanılabilirliğini sınamayı hedefliyor. Işık Canlı, çamurun saf ve katkı maddeli hallerini test ederek elektrikli fırınlarda fırınlama ve sır denemeleri gerçekleştirdi. Çalışmanın amacı, malzemenin pişirimdeki davranışını ölçmek ve seramik üretim süreçlerine adapte edilebilirliğini belgelemekti.
Test süreci ve sonuçları:
Eylül ayında köyden getirilen çamur numuneleri atölyede suyla yumuşatılarak alçı plakalar üzerinde şekillendirilecek kıvama getirildi ve özel deneme plakaları hazırlandı. Hazırlanan örnekler, farklı karışım oranları ve katkı maddeleriyle elektrikli fırında yüksek ısılarda pişirildi. Yapılan ölçümler ve gözlemler sonucunda Dölek çamurunun çatlamadan piştiği ve sır tutma yüzeyinin başarılı olduğu belirlendi.
Işık Canlı, seramik üretiminin sabır gerektiren bir süreç olduğuna dikkat çekerek, atölye deneylerinin tekrar tekrar denemeyi zorunlu kıldığını söyledi: 'Mimarlıkla beraber bir şeyleri tasarlamayı öğrendim ama seramikle uğraşırken de sabrı öğrendim. Çünkü seramikte her zaman fırından güzel sonuçlar çıkmıyor. Bazen ürünler patlayarak çıkıyor, yeri geliyor yamuk çıkıyor ya da rengi oturmuyor. Ancak sabredip tekrar tekrar denediğimizde ürün ateşle buluştuğunda en sonunda size o sabrın meyvesini çok güzel bir şekilde veriyor.' Ayrıca çamurun saf ve katkılı hallerinin elektrikli fırınlarda hangi dereceye kadar dayanabildiği kayda geçirildi ve sonuçlar olumlu bulundu.
Panoda tarihsel kompozisyon ve püf noktaları:
Işık Canlı, Gümüşhane'nin çok katmanlı kültürel geçmişini yansıtan bir pano çalışması da gerçekleştirdi. Cami ve kilisenin yan yana bulunduğu tarihi kompozisyonu seramik pano üzerine aktarmaya çalışırken fırınlama sırasında ilk denemede ürünün kalınlığından dolayı patladığını belirtti. Buna rağmen pes etmeyip yeni bir pano üzerinde çalışmayı sürdürdü; proje hem teknik hem estetik açıdan öğrenme sürecinin bir parçası oldu.
Atölye süreçlerinde yapılan sır denemeleri ve pişirim ayarları, Dölek çamurunun modern seramik üretiminde kullanılabileceğini gösterirken, pano örneği de malzemenin görsel anlatıma katkısını test etme imkânı sundu.
Usta kadınların geleneksel üretimi:
Köyde geleneksel yöntemlerle üretim yapan 70 yaşındaki usta kadınlar projenin olmazsa olmazı oldu. Güveç üretimini sürdüren Şengül Saraç, asırlık çömlekçilik bilgisini kayınvalidesinden öğrendiğini belirtti: 'Ben bunu yapmayı kayınvalidemden öğrendim. Bekarken bilmezdim. Evlendikten sonra oturdum yanında, ufak ufak yaparak öğrendim. Belim ağrımadığı sürece günde 15 ya da 20 tane yapabiliyorum.' Saraç, çamurun hazırlanışını ve zahmetini anlatırken, çamuru ıslatıp çadırın arasına koyduklarını ve taşın üstüne oturup iki ayağımızla çiğniyoruz dedi; eskiden tek ayakla yaptıklarını ancak güç azaldığı için yöntemi değiştirdiklerini aktardı.
Bir diğer usta Pembe Bilgili ise çocukluğundan beri Dölek çamuruyla güveç yaptığını, eşini 30 yıl önce kaybettiğini ve o günden bu yana üretime aralıksız devam ettiğini söyledi. Bilgili, çamurun dağdan çıkarılma sürecini anlatarak sert ve yumuşak çamurun farklı yerlerden temin edildiğini, eskiden hayvan sırtında taşındığını şimdi ise araçlarla getirildiğini ve iki tür çamurun harmanlanıp ıslatılarak kıvama getirildiğini ifade etti.
Usta kadınların teknik bilgisi ile Işık Canlı'ın atölye deneyleri bir araya gelerek, Dölek çamurunun hem geleneksel hem de çağdaş yöntemlerde yaşayabileceğini gösteren somut sonuçlar verdi. Bu işbirliği, zanaatkâr deneyimiyle modern testlerin birleşmesinin kültürel mirası korumada etkili olabileceğini ortaya koyuyor.
Sonuç olarak, Dölek köyünün asırlık çamuruna yönelik yapılan çalışmalar, malzemenin pişirim ve sır performansının olumlu bulunmasıyla birlikte yerel zanaatın sürdürülebilirliği için önemli bir adım oldu. Proje, geleneksel ustalığın aktarımı ve modern üretim tekniklerinin birleşmesiyle bölgesel el sanatlarının yaşatılmasına örnek teşkil ediyor.
GÜMÜŞHANE'DE 9 YILDIR MİMARLIK MESLEĞİNİ İCRA EDERKEN SERAMİK SANATINA YÖNELEN ELİF IŞIK CANLI, KENTİN EN ÖNEMLİ EL SANATI DEĞERLERİNDEN BİRİ OLAN DÖLEK KÖYÜ ÇAMURUNU MODERN SERAMİK TEKNİKLERİYLE BULUŞTURDU.
