Prof. Dr. Lokman Turan'ın Erzurum konuşması
Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi’nin düzenlediği Edebiyat Mahfili kapsamında Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Lokman Turan, 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı’nda 'Divan Şiiri Türkçenin Zaferidir' başlıklı bir konferans verdi. Turan, divan şiirini sadece edebî bir tür olarak değil, Türkçenin yüksek şiir dili olarak kazandığı bir itibar olayı şeklinde sundu.
iki tarihî dışlama: köken ve modern sorgulama:
Turan, divan şiirinin iki ayrı dönemsel dışlamanın hedefi olduğunu belirtti. Birinci dışlama, XIII ve XIV. yüzyıl Anadolu’sundaki okumuş çevrelerin Türkçeyi yüksek şiir ve ilim dili olarak yeterince itibar görmemesiydi. İkinci dışlama ise XIX. yüzyıldan itibaren bazı düşünürlerin ve eleştirmenlerin divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyetini sorgulamasıyla ortaya çıktı; Turan, Ziya Paşa’nın 1868 tarihli 'Şiir ve İnşâ' makalesini bu yönlü bir örnek olarak gösterdi.
Turan, bu sorgulamanın Erzurum ile bağına dikkat çekti: Ziya Paşa aslen Erzurumludur ve 'Osmanlı şiiri değildir' dediği divanlardan biri Hasankaleli Nef’î’ne aittir. Ayrıca Nef’î’ye mahlasını veren Gelibolulu Mustafa Âlî de bir dönem Erzurum’da defterdarlık yapmıştır. Turan şöyle dedi: 'Hükmü veren de, hakkında hüküm verilen de bu şehrin evladıdır; bu dava biraz da Erzurum’un davasıdır.'
Türkçenin zaferi: itibarın yeniden kazanılması:
Turan konferansında zafer kavramını, Türkçenin yüksek şiirde itibar kazanması olarak tanımladı. Âşık Paşa’nın Garîbnâme’sindeki 'Türk diline kimsene bakmaz-ıdı' mısrasını değerlendirirken, burada söylenenin halk değil, Türkçeyi ilmî ve edebî düzeyde küçümseyen okumuş çevreler olduğunu vurguladı. Turan, 'Halk zaten Türkçe konuşuyor, Türkçe söylüyordu. Köyde konuşulan Türkçenin böyle bir zafer kazanmaya ihtiyacı yoktu' diyerek zaferin niteliğini netleştirdi: yüksek şiirin dili olarak kabul görme.
Konferansın temel hükmünü Turan şu cümlelerle özetledi: 'Bu akşamki hasım ne Arapçadır ne Farsça; onlar bu şiirin sermayesidir. Hasım bir hükümdür; daha doğrusu iki hüküm. Yedi asır önce Anadolu’nun okumuşu Türkçeden şiir dili olmaz diyordu; yüz elli yıldır da "Bu şiir bizim değildir" denildi.' Turan ayrıca, 'Bu şiir bizimdir, Türkçedir ve divan şiiri Türkçenin en önemli zaferlerinden biridir.' sözleriyle tezini pekiştirdi.
'biat'tan 'zafer'e: dilin içsel dönüşümü:
Turan, Türkçenin İslâm medeniyeti içindeki yolculuğunu 'biat' ve 'zafer' terimleriyle açıkladı. 'Biat'ı, köklü bir dilin İslâmî anlam dünyasını kendi lisanıyla ifade etmesi olarak tanımladı ve Kutadgu Bilig, Yûnus Emre, Âşık Paşa’nın Garîbnâme’si ile XIV. yüzyılda Kahire’de kaleme alınan Erzurumlu Mustafa Darîr’in Türkçe siyerinin bu sürecin örnekleri olduğunu belirtti. 'Zafer' ise Türkçenin Farsçanın hâkim olduğu yüksek şiir sahasında kendi büyük şairlerini ve edebî ölçülerini oluşturmasıydı; Turan, Ali Şîr Nevâî, Necâtî, Fuzûlî ve Bâkî’yi bu yükselişin temsilcileri olarak sıraladı.
Turan, Osmanlı sahasında XV. yüzyıl sonlarından itibaren Türkçenin yüksek şiirde başlıca dil hâline geldiğini; bunun Arapça ve Farsçanın tamamen terk edilmesi anlamına gelmediğini ancak gazel ve kasidede ölçünün Türkçe olduğunu söyledi. Konuşmasında şu tespiti paylaştı: 'Farsça şiir söylemek artık bir hünerdi, ölçü Türkçeydi.' Necâtî’nin sonraki kuşaklara örnek oluşunu, Türkçe şiirin kendi ustalarını yetiştirmesinin kanıtı olarak niteledi.
Turan, divan şiirinin yabancı sözcükler taşıması eleştirisine Bâkî’nin hazan gazelinden bir beyitle yanıt verdi:
Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan
Düşdi çemende berg-i dıraht i'tibârdan
Bu dize örneğinde yabancı kökenli kelime ve tamlamalar bulunmasına karşın fiillerin, hâl eklerinin ve söz diziminin Türkçeye ait olduğunu vurgulayan Turan, 'Bir dili kelime değil, cümle kurar' diyerek dilin gücünün kelimeler arasındaki ilişkide olduğunu aktardı. Ayrıca 'Hükmeden Türkçeyse alınan kelime işgal değil, ganimettir' ifadesiyle ödünç sözcüklerin Türkçe içindeki yerini savundu.
Konferansını 'itibar' kavramına geri dönerek sonlandıran Turan, şu sözlerle konuşmasını noktaladı: 'Bu şiirde Türkçe itibardan düşmedi. Bir zamanlar Türkçeye itibar etmeyen okumuşlar, Türkçe şiir söyleyerek itibar kazandı. Bu sebeple divan şiiri Türkçenin zaferidir.'
TÜRKİYE DİL VE EDEBİYAT DERNEĞİ ERZURUM ŞUBESİ’NİN "EDEBİYAT MAHFİLİ"NDE KONUŞAN PROF. DR. LOKMAN TURAN, DİVAN ŞİİRİNİ İKİ TARİHÎ DIŞLAMAYA KARŞI TÜRKÇENİN KAZANDIĞI EDEBÎ ZAFER OLARAK DEĞERLENDİRDİ. TURAN, BU ZAFERİN TÜRKÇEYİ YÜKSEK ŞİİRE ELVERİŞLİ GÖRMEYEN DÖNEMİN OKUMUŞ ÇEVRELERİNE KARŞI KAZANILDIĞINI SÖYLEDİ.