Müzbah Cengiz'in bileme tezgâhı:
Van'da 73 yaşındaki Müzbah Cengiz, henüz genç yaşlarda babasının yanında öğrendiği işi 59 yıldır sürdürüyor. Babadan devraldığı meslekle terzi ve berber makaslarından lokanta ve döner bıçaklarına, çeşitli sanayi bıçaklarına kadar çok sayıda aleti bilen Cengiz, bu emekle 10 nüfuslu ailesinin geçimine katkı sağladı.
Usta, Van'a ilk geldiklerinde testere bileme işinin nadir olduğunu, o dönem yoğun talepten dolayı gece gündüz çalıştıklarını vurguluyor. Mesleği kuşaklar arasında taşıdığını, ikinci kuşak olarak başladığını; çocuklarının üçüncü kuşak, dördüncü kuşağın ise yavaşça başladığını söylüyor.
El çarkından prese: zanaatta aletler ve dönüşüm:
İşe ilk başladığı yıllarda makinelerin olmadığını, işlerin el çarkıyla yürütüldüğünü anlatan Cengiz, 1960-70'li yılları hatırlıyor. El çarkıyla testere, makas, terzi makası, berber makası, lokanta bıçakları, zırh, döner bıçağı ve robot bıçağı gibi aletleri bilediklerini belirtiyor. 1973'e kadar süren bu dönemin ardından benzinli motorlu testerelerin ve daha sonra preslerin devreye girmesiyle iş yapma biçimi değişti.
Usta, uzun yıllar el emeğiyle testere dişlerini eğe ve matkapla açtığını; bugünse bu işlemlerin presle yapıldığını ifade ediyor. Bu geçiş, iş hacmini ve yöntemi değiştirse de, ustalığın detay bilgisine olan gereksinimi ortadan kaldırmadı.
Ustalık incelikleri ve gençlerin yaklaşımı:
Cengiz, doğru bilemenin inceliklerine dikkat çekiyor: bıçağı çark üzerinde tutarken 'bıçağı yakmamak' gerektiğini, aksi halde 'bıçağın suyunun kaçacağını' ve işin kalitesinin bozulacağını anlatıyor. Düzgün bir bileme sonrası çapakların bileme taşıyla alınmasının ve bıçağın kıl götürecek şekilde bitmesinin önemini vurguluyor.
Ustanın gözlemi, kentte bilemeci sayısının artsa da işini özenle yapanların azaldığı yönünde. Gençlerin teknoloji ve rahatlığa alıştığını, telefon ve masa başı çalışma eğilimlerinin fiziksel atölye işine ilgiyi azalttığını söylüyor; bir kısmı işi 'yağın içine girmek' veya bulaşıkta çalışmak istememek gibi gerekçelerle tercih etmiyor.
Müzbah Cengiz için bileme sadece bir iş değil; kuşakların aktarımı, aletlerin tarihçesi ve teknolojinin zanaata dokunuşunun canlı bir tanıklığı. Yarım asrı aşkın tecrübesi, el çarkından prese uzanan sürecin hem zorluklarını hem de ustalığın koruduğu ayrıntıları gözler önüne seriyor.
VAN'DA 59 YILDIR BIÇAK BİLEYEN 73 YAŞINDAKİ MÜZBAH CENGİZ, BABASINDAN DEVRALDIĞI MESLEĞİYLE AİLESİNİ GEÇİNDİRİRKEN, TEKNOLOJİNİN ZANAATA ETKİSİNE DE TANIKLIK ETTİ.
