Trabzon'da tescilli cami envanteri ve korunma yaklaşımları
Trabzon'da taşınmaz kültür varlığı olarak tescilli toplam 210 cami bulunuyor. Bu camilerden 40'ı kent merkezindeki Ortahisar ilçesinde yer alırken, en fazla tescilli camiye sahip ilçe 20 cami ile Sürmene olarak kayda geçiyor. Kent genelindeki tescilli camilerin 94 Trabzon'daki Türk-İslam eserleri arasında en eski cami, 1470 yılında inşa edilen ve günümüzde Bahçecik Mahallesi'nde bulunan İçkale Camii olarak öne çıkıyor. Yüzyılın başlarında yapılan Gülbahar Hatun Camii ile İskender Paşa Camii, kentin en anıtsal ve erken dönem Türk-İslam eserleri arasında kabul ediliyor. Gülbahar Hatun Camii, 1514 yılında Yavuz Sultan Selim'in annesi adına yaptırılmış; İskender Paşa Camii ise şehir imarına katkılarıyla bilinen İskender Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Kentteki bazı tescilli camiler, önceleri kilise iken sonrasında camiye çevrilen yapılardan oluşuyor. Bunların başında 10. yüzyılda inşa edilen Ortahisar Büyük Fatih Camii ile 13. yüzyılda yapılan Yeni Cuma Camii geliyor; bu dönüşümlerin tarihî önemi, Fatih Sultan Mehmet'in 1461'de Trabzon'u fethetmesinin ardından ortaya çıkmıştır. Benzer biçimde, 13. yüzyılda inşa edilip 16. yüzyılda camiye çevrilen Ayasofya, 1916'daki Rus işgali sırasında karargâh, hastane ve depo olarak kullanılmış; 1964'te müze olarak işlevlendirilmiş ve 2013'ten itibaren vakfiyesine uygun şekilde yeniden cami olarak hizmet vermeye başlamıştır. Trabzon'daki en tezyinatlı ve sanatsal camilerin önemli bir bölümü, 19. yüzyılda yöre mimarisine uygun olarak inşa edilen ahşap işlemeli camilerden oluşuyor. Bu tip camiler kent merkezinden ziyade kırsal alanlarda yoğunlaşıyor; Sürmene, Çaykara, Of, Dernekpazarı, Araklı ve Akçaabat ilçeleri öne çıkan merkezler arasında. Yerel imkânlarla halk tarafından yaptırılan bu ahşap camilerde harim kapıları, mahfil katları, tavan göbekleri, mihrap, minber ve vaaz kürsüleri adeta birer sanat eseri niteliği taşıyor. Öne çıkan vakıf ahşap camiler arasında şunlar yer alıyor: Araklı-Turnalı; Arsin-Atayurt; Çaykara Taşören, Taşkıran, Filak, Kabataş ve Akdoğan; Dernekpazarı Güney, Kondu, Günebakan ve Taşçılar; Hayrat-Dereyurt; Sürmene Kuşluca ve Karacakaya ile Of Bölümlü Mithatpaşa camileri. Tescilli camilerden mülkiyeti Vakıflar'a ait olanların büyük bölümü restorasyon çalışmalarıyla korunurken, diğer camiler daha çok yerel imkânlar doğrultusunda yaşatılmaya çalışılıyor. Trabzon'da bulunan yaklaşık 100 vakıf camisinin günümüze sağlam ve özgün biçimde ulaşmasında yürütülen kapsamlı restorasyon çalışmaları ile toplumda yerleşmiş vakıf bilincinin önemli rol oynadığı vurgulanıyor. Bu veriler, Trabzon'un mimari çeşitliliğini ve kültürel mirasın korunmasında hem kurumsal hem de yerel aktörlerin sorumluluğunu gösteriyor. Tescilli camilerin dağılımı, tarihî dönüşümleri ve restorasyon süreçleri, kentin kültürel sürekliliği açısından belirleyici nitelikte. TRABZON'DAKİ TESCİLLİ CAMİLER GÖRSELLİĞİ VE MİMARI YAPISIYLA DİKKAT ÇEKİYOR. Tarihi kökenler ve öne çıkan yapılar
Kilise formundan camiye dönüşen yapılar
Ahşap işlemeli camiler ve yöresel estetik
Restorasyon çalışmaları ve vakıf bilincinin rolü
