Binlerce yıllık üretim mirası sahada can buluyor:
Balıkesir'in Ayvalık ilçesine bağlı Mutluköy'de taş baskı usulü, 3-4 bin yıl öncesine uzanan bir geleneği günümüze taşıyor. Bölgedeki çiftçiler, dalından toplanan zeytinleri granit taşlar arasında ezerek hamur haline getiriyor ve bu eski yöntemle elde edilen her bir damla yağ, geçmişle doğrudan bağ kuran bir üretim hikâyesi sunuyor.
Taş baskı yöntemi nasıl işliyor:
Hasat edilen zeytinler, çekirdeğiyle birlikte taşların arasına atılarak öğütülüyor ve bir hamur oluşturuluyor. Bu hamurlar, geleneksel çulların içine yerleştiriliyor ve üst üste istiflenip baskı altında sıkıştırılıyor. Sıkıştırma sonucu açığa çıkan öz, birkaç dakika dinlendikten sonra suyun üzerinde toplanıyor ve yüzeyden kaydırma yöntemiyle yağ alınarak ayrıştırılıyor. Sürecin kilit noktalarından biri, zeytinin hiçbir ısıl işleme maruz kalmaması ve kimyasal müdahale olmamasıdır; böylece elde edilen yağ adeta taze sıkılmış meyve suyu gibi değerlendiriliyor.
Erdinç Tügen, Mutluköy'de 6. dönem muhtarlık yapmış bir çiftçi olarak geleneğin kuşaktan kuşağa aktarıldığını anlatıyor. Tügen, taşların eskiden hayvan gücüyle döndürüldüğünü, 1930'lu ve 40'lı yıllarda elektriğin gelmesiyle sistemin makineleştiğini ancak temel yöntemin değişmediğini vurguluyor. Kendi sözleriyle süreç şöyle işliyor: 'Taşa zeytinimizi atıyoruz. Taşa attıktan sonra taş dönüyor ve zeytin tanesini öğütüyor, hamur haline getiriyor. Çekirdeği ile birlikte eziyor. Çekirdeğin içerisindeki şifa değerleri, antioksidanlar zeytinyağına karışıyor.'
Besin değerleri ve verim farkı:
Taş baskı yönteminde ısıl işlem yok1 kilogram başına verim farkı olarak yansıdığını söylüyor. Bu durum, üretim maliyetlerinin ve nihai fiyatın farklılaşmasına neden olsa da, bölge üreticileri emeğin ve şifa değerinin karşılığını verdiğini ifade ediyor.
Süreçte bir diğer ayrıntı, pres sonrası bekleme süresidir: yağın hafif olması nedeniyle suyun üzerinde toplanması ve yüzeyden alınması için genellikle 5 dakika kadar kısa bir dinlenme yeterli oluyor. Bu basit ama hassas uygulama, geleneksel yöntemin sonuçlarını belirginleştiriyor.
Ayvalık Mutluköy'de taş baskı zeytinyağı, hem kültürel miras hem de gastronomi açısından korunması ve sürdürülmesi gereken bir üretim biçimi olarak öne çıkıyor. Yerel üreticiler, kuşaktan kuşağa aktarılan bu tekniğin hem lezzet hem de besin değeri açısından ayrıcalığını koruduğunu vurguluyor.
ÇİFTÇİ ERDİNÇ TÜGEN