erken teşhis neden önemlidir:
Acıbadem Hastanesi, meme kanserinde şikayetlerin başlamasını beklememek gerektiğini vurguluyor. Meme kanseri kadınlarda en sık görülen kanser türü olup, tanı alma medyan yaşı 54 olarak bildirildi. Teşhis konulan kadınların yaklaşık 10’da 1’i 45 yaşından küçüktür ve bir kadının hayatının bir döneminde meme kanserine yakalanma riski ortalama olarak %13 civarındadır; bu da her 8 kadından yaklaşık birinin yaşamı boyunca bu hastalıkla karşılaşabileceği anlamına gelmektedir.
Son yıllarda görülme oranlarında yıllık ortalama %1 artış kaydedilmiş; 50 yaş altındaki kadınlarda bu artış %1,4 olarak gözleniyor. Buna karşılık, meme kanserinden ölümlerde 1989’dan bu yana istikrarlı düşüşler var ve 2023’e kadar toplam %44’lük azalma raporlandı. Bu olumlu gelişme büyük ölçüde daha yaygın tarama, erken teşhis ve gelişen tedavi yaklaşımlarına bağlanıyor. Vakaların %45,9’u lokalize evrede teşhis ediliyor; erken evrede yakalanan tümörler daha az agresif tedavi gerektirme eğiliminde.
risk faktörleri ve korunma:
Meme kanseri risk faktörleri değişkenlik gösterir. Değiştirilebilir faktörler arasında obesite, beslenme, fiziksel aktivite, alkol tüketimi ve sigara bulunur. Menopoz sonrası dönemde östrojen üretiminin yağ dokusundan artması ve kilo artışının risk üzerinde etkisi olduğu belirtiliyor: menopoz sonrası kilo alan kadınlarda meme kanseri riski yükselirken, menopoz öncesinde fazla kilonun riski düşürebileceği ifadeleri yer alıyor.
Fiziksel aktivite düzeyinin artırılması riski azaltabilir; yetişkinler için öneri haftada 300 dakika veya daha fazla aktivite yapmaktır. Alkol tüketimi meme kanseri riskini artırır ve hiçbir miktarın tamamen güvenli olmadığı vurgulanır. Sigara çeşitli kanser risklerini artırır; bazı çalışmalar meme kanseri riskini de yükseltebileceğini gösteriyor.
Doğum kontrol hapları ile ilgili veriler, 10 yıldan uzun süre kullanımın riski biraz artırabileceğine işaret ediyor. Hormon replasman tedavisinin ise 5–10 yıldan uzun kullanımlarda riski artırdığı gözlenmiştir. Gebelik açısından hiç hamile kalmamak ve ilk gebeliği 35 yaş veya daha sonra yaşamak riski hafifçe yükseltir; çok sayıda gebelik geçiren veya genç yaşta ilk kez hamile kalan kadınlarda risk daha düşüktür. Emzirme, özellikle bir yılı aşan sürelerde, meme kanseri riskini biraz azaltabilir.
Genetik faktörler önemlidir: meme kanserlerinin yaklaşık %5–10’u kalıtsal gen mutasyonlarına bağlıdır. En bilinenler BRCA1 ve BRCA2 mutasyonlarıdır; bu mutasyonlara sahip kişilerin yaşam boyu meme kanseri yakalanma riski %40–80 olarak verilir (kaynak metinde ayrıca yaşam boyu riskin yaklaşık %20–%25 veya daha fazlası olduğuna dair ifadeler yer almaktadır). Li-Fraumeni, Cowden veya Bannayan-Riley-Ruvalcaba sendromları gibi nadir sendromlar da riski artırır.
Meme dokusu yoğunluğu da önemli bir etken olup, 40 yaş üzeri yoğun meme dokusuna sahip kadınlarda yağlı dokuya göre yaklaşık 4 kat rölatif risk bildirildiği için bu grup daha erken taramaya alınabilir.
görüntüleme yöntemleri ve tarama önerileri:
Tarama ve erken teşhis için ana yöntem mamografi (MG)dir; düşük dozlu X-ışını ile yapılan mamografi asemptomatik kadınlarda erken evre tümörleri tespit edebilmede altın standart olarak kabul edilir. Genel veri, mamografi taramasının meme kanseri kaynaklı ölümleri %25–30 arasında azalttığını gösteriyor. Tarama mamografisi 40 yaş ve üzeri asemptomatik kadınlarda yılda bir veya en geç 2 yılda bir yapılmalıdır; yüksek risk grubundakilerde daha erken başlamak gerekebilir.
Mamografi için adet döngüsünün 5–12. günleri ideal zamandır ve inceleme öncesi parfüm, deodorant, pudra gibi ürünler kullanılmamalıdır. Radyologlar yeni görüntüleri şüpheli değişiklikleri tespit etmek için geçmiş görüntülerle karşılaştırır. Tarama amaçlı mamografi asemptomatik kişilerde kanseri saptayabilen tek kanıtlanmış yöntem olarak vurgulanır; tanısal mamografi ise kitle, aksillada lenfadenopati, meme başı akıntısı, cilt değişiklikleri veya hassasiyet gibi bulgular varlığında önerilir.
Mamografinin sınırlamaları da bilinmelidir: bir kısmı yanlış negatif olabilir (tümör görünmeyebilir), yanlış pozitif sonuçlar ek testlere ve duygusal strese yol açabilir ve işlem sırasında rahatsızlık hissedilebilir. Ayrıca tarama sırasında tespit edilen bazı küçük lezyonlar, yaşamı etkilemeyecek olsalar bile tedavi edilme yoluna gidebilir (aşırı tanı riski).
Son yıllarda dijital meme tomosentezi (3 boyutlu mamografi) yaygınlaşmıştır; özellikle yoğun dokuda kanser tespitini iyileştirir ve yanlış pozitif geri çağırma oranlarını düşürür. Birçok çalışma 3 boyutlu mamografinin takip testleri için tekrar çağrılmayı azalttığını ve bazı gruplarda daha fazla kanser tespit ettiğini göstermiştir; ancak maliyeti genellikle 2 boyutlu mamografiden daha yüksektir. Amerikan Kanser Derneği (ACS) kılavuzları hem 2D hem 3D seçeneklerini önermektedir.
Yüksek riskli kişilerde mamografiye ek olarak US (ultrason) tarama amaçlı kullanılabilir; meme kanseri tedavisi almış, özellikle 50 yaş öncesinde tanı alan ve yoğun meme dokusuna sahip hastalarda ise yıllık MR önerilebilmektedir. Kadının beklenen yaşam süresi 5 yıldan kısa ise tarama durdurulması gündeme gelebilir.
pratik öneriler:
Acıbadem Hastanesi'nin mesajı nettir: şikayetlerin başlamasını beklemeyin. Düzenli tarama programlarına katılmak, kişisel ve aile öykünüzü doktorunuzla paylaşmak ve risk faktörlerini mümkün olduğunca azaltmaya çalışmak erken teşhis ve daha iyi sonuçlar sağlar. Tarama stratejisi bireysel risk, meme dokusu yoğunluğu ve yaşa göre planlanmalıdır; bu nedenle risk değerlendirmesi için sağlık profesyoneline danışılması önemlidir.
DR. RABİA KARASU
