Şeyh Kasım medresesi ve kasrın güncel durumu:
Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde yer alan Şeyh Kasım Medresesi ile üzerinde bulunan kasır, Osmanlı döneminin önemli ilim merkezlerinden biri olarak biliniyor. Zaman içinde büyük ölçüde tahrip olan medresenin çoğu yıkılmış; köşkün (kasrın) ise bir bölümü ayakta kaldı. Yapı, bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından kültürel açıdan önem taşıyor ve yerel turizm rotalarının üzerinde bulunuyor.
Tarihsel izler ve belgeler:
Dicle Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız tarafından yapılan yüzey araştırmalarında medresenin inşa tarihini kesinleştirecek bir kitabeye rastlanmamıştır. Yıldız, saha çalışmaları sırasında medreseye vakfedildiği belirtilen bir el yazması eser gördüklerini ve söz konusu eserin Hicri 1288 / Miladi 1871 tarihli olduğunu aktarmıştır. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye ulaşıldığı için medresenin 1850’li yıllardan önce inşa edilmiş olması muhtemel görülmektedir.
Yıldız, medreseyle ilgili bir başka anlatıda Hasane Aktepe (Şeyh Hasani Nurani) adının bu kurumla ilişkilendirildiğini, eğer bu rivayet doğruysa medresenin daha eski dönemlere uzanabileceğini belirtmiştir. Ancak mevcut veriler, yapının Osmanlı döneminde bölgenin en önemli ilim merkezlerinden biri olduğu ve çok sayıda talebe ile müderris yetiştirdiği gerçeğini kesinleştirmektedir.
Mimari özellikler ve ustalar:
Medresenin üzerine yapılan kasrın, Şeyh Nimetullah tarafından 1900’lü yılların başında aile için inşa ettirildiği aktarılır. Yıldız’ın verdiği bilgiye göre, kasrın yapımında Mardin bölgesinden çağrılan Süryani ustalar ile Sarkis Lole gibi isimlerin katkısı bulunmuştur. Köşkün süslemelerinde Mardin ekolü izleri göze çarpar; bitki motiflerinin yoğun olduğu süslemelerde Mardin taşı tercih edilmiştir.
Medresenin planında ortada bir koridor ya da eyvan niteliğinde bir giriş bölümü ve bu bölümün iki yanında talebelerin barındığı odalar yer almaktadır. Bu düzen, medresenin eğitim amaçlı işlevini ve yerel mimari geleneklerle kurduğu bağı göstermektedir.
Koruma, restorasyon süreçleri ve engeller:
Alanda yürütülen kazı çalışması sonucu medresenin temelleri ortaya çıkarılmış ve bölge için rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlanmıştır. Buna rağmen yapının restorasyonu henüz gerçekleştirilememiştir. Bunun başlıca nedeni, yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçının bulunmasıdır; bu durum uygulama aşamasında hukuki ve idari engeller yaratmaktadır.
Prof. Dr. İrfan Yıldız, alanın korunarak gelecek kuşaklara aktarılmasının önemine vurgu yaparak, medrese ve kasrın mutlaka restorasyon görmesi gerektiğini belirtmiştir. Yıldız, "Medresenin inşa tarihini ortaya koyan herhangi bir kitabeye veya kesin bir belgeye henüz rastlayamadık." ifadesiyle belgeleme eksikliğine dikkat çekmiş; ancak var olan bulguların ve projelerin, yapının korunması için yeterli hazırlığın yapıldığını göstermesine karşın, mülkiyet sorunlarının acil çözüm gerektirdiğini ifade etmiştir.
Medresede bulunan yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaştığı kesin değildir; aile tarafından şimdiye kadar yalnızca bir yazma eser gösterilmiştir. Bu durum, yapının hem taşınabilir hem de taşınmaz kültür mirası değerlerinin korunmasının önemini arttırmaktadır.
Sonuç: Şeyh Kasım Medresesi ve kasrı, bölgenin tarihî ve mimari belleği açısından taşıdığı değer nedeniyle acilen koruma altına alınmalı ve restorasyon çalışmaları ile turizm rotalarına kazandırılmalıdır. Ancak projelerin hayata geçirilebilmesi için mülkiyet sorunlarının çözülmesi ve ilgili kurumlar ile mirasçılar arasında uzlaşı sağlanması gerekmektedir.
DİYARBAKIR'IN ÇINAR İLÇESİNDE, OSMANLI DÖNEMİNDE BÖLGENİN ÖNEMLİ İLİM MERKEZLERİNDEN BİRİ OLAN ŞEYH KASIM MEDRESESİ İLE ÜZERİNDEKİ TARİHÎ KASIR, YILLARA MEYDAN OKUYOR.
