Safranbolu'nun demir geleneği ve bugünkü tehditler:
UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer alan Karabük'ün Safranbolu ilçesindeki Demirciler Çarşısı, 1796'da Sadrazam İzzet Mehmet Paşa tarafından Akçasu Deresi’nin iki yakasına kurulmuş ve yüzyıllardır süregelen bir zanaat merkezi olmuştur. Tarihi dokusunu koruyan çarşı bugün de varlığını sürdürse de, genç kuşakların mesleğe ilgi göstermemesi geleneksel demirciliğin devamını tehlikeye atıyor.
tarihçe ve üretim alanları:
Geçmişte her meslek grubunun kendi arastasında faaliyet gösterdiği bölgede Demirciler Arastası, hemen karşısındaki Kalaycılar ve Bakırcılar Arastası ile birlikte esnafın yoğun olduğu bir merkezdi. Burada balta, kazma, tırmık ve kürek gibi tarım aletlerinden kapı kilitlerine kadar geniş bir ürün yelpazesi üretiliyordu. Zaman içinde fabrikasyon üretimin yaygınlaşması ve teknolojik değişimler, bu geleneksel üretimi geriletti.
restorasyonlarda tekrar canlanan ustalık:
Safranbolu'nun UNESCO tescili ve tarihi evlerde yapılan restorasyonlar, yeniden geleneksel demir işçiliğine ihtiyaç duyulmasını sağladı. Çarşıda üretilen kapı kilitleri, tokmaklar, kulplar ve menteşeler gibi parçalar, geçmişteki tekniklere sadık kalınarak bugünün restorasyon projelerinde kullanılmaya çalışılıyor.
çırak azlığı ve çarşının dönüşümü:
Günümüzde çarşıda geleneksel demir işçiliğini sürdüren sadece dört usta kaldı. Bu durum, tarihi dükkânların işlevselliğini yitirmesine ve birçoğunun hediyelik eşya dükkanına dönüşmesine yol açtı. UNESCO tescilli kilit ustası Hüseyin Özdemir, çarşının kuruluş amacını koruyan tek çarşı olarak varlığını sürdürdüğünü ancak mesleğin yaşatılmasında büyük eksiklik bulunduğunu vurguluyor.
usta sözleri: 'sıcak demirin geleceği soğuk oldu'
Özdemir, gençlerin bu tür zanaatlara ilgi göstermemesine dikkat çekerek, 'Ancak şu anda sıcak demirin geleceği soğuk oldu' diyor. Ustalar ve kalfalar aynı dükkânda yetiştiği için mesleğin nesilden nesile aktarıldığını belirten Özdemir, bugün bu zincirin kırılma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu ifade ediyor.
en genç usta ve gelecek endişesi:
Çarşının en genç ustası Cihan Ünal (30), 15 yaşından beri bu işle uğraştığını ve Türkiye'nin en genç kilit ustalarından biri olduğunu söylüyor. Ünal, bölgede kendisiyle birlikte yetişmiş çok az kişi olduğuna, diğer ustaların 50-60 yaşlarında olduğuna ve emeklilikle birlikte geleneksel bilginin hızla azalacağına dikkat çekiyor.
Ünal, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından somut olmayan kültürel miras taşıyıcısı kartına layık görüldüğünü belirterek, mesleğin devamı için umutlu olduğunu ama çırak eksikliğinin en büyük handikap olduğunu ekliyor.
Safranbolu'daki Demirciler Çarşısı, hem çarşı dokusunun korunması hem de ustalık bilgisinin sonraki kuşaklara aktarılması açısından kritik bir konumda. Zanaatın canlı tutulması, çırak yetiştirme programları ve restorasyon projelerinin sürdürülebilirliğiyle doğrudan bağlantılı görünüyor.
KİLİT USTASI HÜSEYİN ÖZDEMİR
