New York lansmanı ve Türkiye'nin katkısı:
Singapur Ulusal Üniversitesi (NUS) ile The Lancet iş birliğiyle kurulan NUS-Lancet PRIME Komisyonu, "Eşitlik için Pandemiye Hazır Olma Dönüşümü" başlıklı raporunu Birleşmiş Milletler Genel Kurulu Üst Düzey Haftası kapsamında New York'ta düzenlenen uluslararası toplantıda tanıttı. Raporda, 20 ülkede üç yıllık çalışmalar sonucu elde edilen veriler, kanıt incelemeleri, gelecek senaryoları ve epidemiyolojik modellemeler derlendi.
Türkiye çalışmaları, Koç Üniversitesi İş Bankası Enfeksiyon Hastalıkları Araştırma ve Uygulama Merkezi (KUISCID) katkılarıyla yürütüldü. KUISCID Kurucu Direktörü Prof. Dr. Önder Ergönül ile Bahçeşehir Üniversitesi’nden Prof. Dr. Özge Karadağ araştırma ağına destek verdi. Prof. Dr. Özge Karadağ New York toplantısına katılarak Türkiye kapsamındaki bulguların küresel tartışmalara taşınmasına doğrudan katkı sağladı.
Raporun kapsamı ve yeni bakış açısı:
PRIME Komisyonu, pandemi hazırlığını sadece laboratuvar kapasitesi, sürveyans ve aşı stoklarıyla sınırlamayıp; sağlık sistemlerinin işleyişi, sosyal koşullar, kurumsal güven ve insanların günlük yaşamlarını sürdürebilme kapasitesini de dayanıklılığın ayrılmaz parçaları olarak ele aldı. Komisyon; hükümetler, sivil toplum ve özel sektörden sağlanan verileri bir araya getirerek uygulamaya dönük değerlendirmeler sundu.
beş temel kırılganlık:
Çalışmada, gelecek pandemilerde toplumları daha kırılgan hale getirebilecek beş sistemik alan saptandı: temel ihtiyaçlarda güvencesizlik, barınma ve kalabalık yaşam koşulları, sağlık ve sosyal korumaya erişimde idari engeller, kurumlara ve sağlık bilgilerine yönelik güven kaybı ve kırılgan sağlık ve sosyal sistemler. Komisyon, belirli grupları doğrudan etiketlemek yerine, kişileri kırılgan kılan sistem ve koşulların düzeltilmesi gerektiğini vurguluyor.
aşı erişimi ve modelleme bulguları:
Rapor, varsayımsal bir Influenza A pandemisine dair modellemelere de yer veriyor. Buna göre aşıların hızlı geliştirilmesi senaryosunda can kayıpları 58,5 milyondan 23,9 milyona düşerek yaklaşık %59 oranında azaltılabilir. Ayrıca, aşıların ülkelerin satın alma gücü yerine nüfus temelli daha adil dağılımı, özellikle orta gelirli ülkelerde 2,7 milyon can kurtarabilir. Toplumun aşıya güvenini artıracak uygulamaların uygulanması ise tahmini olarak ilave 1,9 milyon hayatın kurtarılmasına katkı sağlayabilir.
PRIME Test ve öneriler:
Komisyon, ülkelerin hazırlıklarını değerlendirmesi için yeni bir araç olarak PRIME Testi geliştirdi. Bu test; alınan kararların toplumun tamamını koruyup korumadığını, eşitliği sağlayıp sağlamadığını, toplum güveni ve katılımını güçlendirip güçlendirmediğini ve sağlık dışındaki alanlarda yaratabileceği sonuçları değerlendirmeyi amaçlıyor. Raporda ayrıca uygulamaya dönük 10 öncelikli öneri ve hazırlığın temellerini belirleyen altı "Foundational Block" sunuluyor.
New York lansmanı, PRIME çalışmalarının sonu değil, aksine uygulama ve yaygınlaştırma evresinin başlangıcı olarak tanımlanıyor. Bundan sonraki aşamada PRIME çerçevesinin ve PRIME Testin farklı ülkelerde uygulanması, ülke bazlı bilimsel yayınların hazırlanması ve sağlık sistemleri içinde bu yaklaşımın nasıl kullanılabileceğinin değerlendirilmesi öncelikler arasında yer alıyor.
Komisyon, uygulama sürecinin uluslararası iş birliği ve ortak öğrenme yoluyla yürütülmesini hedefleyen PRIME Collective yapısının geliştirilmesini öneriyor. Türkiye'den KUISCID, Prof. Dr. Önder Ergönül ve Prof. Dr. Özge Karadağ’ın katkı sunduğu çalışma, COVID-19 deneyimlerinden elde edilen verileri kullanarak daha dayanıklı, kapsayıcı ve eşitlikçi sağlık politikaları geliştirmeyi amaçlıyor.
PROF. DR. ÖNDER ERGÖNÜL
