Kütahya'da rebab yapımı ve icra geleneğini sürdüren usta
Kültür ve Turizm Bakanlığı rebap sanatçısı Ahmet Bitirim, yaklaşık altmış yıldır Orta Asya kökenli Türk sazı rebabın hem yapımını hem de icrasını sürdürüyor. 1967 yılından bu yana kentte ürettiği sazları müzisyenlerle buluşturan Bitirim, rebabın hem bir enstrüman hem de geleneksel el işçiliği örneği olduğuna dikkat çekiyor.
Bitirim, rebabın tarihine ilişkin anlatımları aktarırken sazın Orta Asya kökenli olduğunu ve menkıbevi anlatımlarda Hazreti Süleyman tarafından keşfedildiğinin söylendiğini belirtiyor. Rebabın bugünkü modern yapıya kavuşmasında Farabi'nin rolü kabul ediliyor ve saz zaman içinde farklı coğrafyalarda çeşitli müzik kültürlerine nüfuz etmiş durumda.
yapımında kullanılan malzemeler ve teknikler:
Bitirim, rebap yapımında büyük ölçüde doğal malzemeler kullandığını ve geleneksel yöntemlere sadık kaldığını vurguluyor. Rebabın gövdesinde temel malzeme olarak Hindistan cevizi kabuğu kullanılıyor; meyvenin iç kısmı boşaltıldıktan sonra kabuğun ön tarafına özel bir deri geriliyor. Kullanılan derinin ses kalitesi açısından belirleyici olduğunu söyleyen Bitirim, bu derinin Hazar Denizi'nde yüzen bir balığın derisi olduğunun anlatıldığını; ithal olarak geldiği için üretimini kendilerinin yapmadığını aktarıyor.
Rebabı diğer telli çalgılardan ayıran en önemli özelliklerden biri çalma tekniği. Sazın telleri ve yayı at kılından üretiliyor; teller özellikle at kuyruğundan elde edilen kıllarla hazırlanıyor ve yayın da yine at kıllarından oluşturuluyor. Teller ile yayın birbirine sürtünerek ses ve melodiyi üretiyor. Rebab perdesiz bir saz olarak tanımlanıyor ve standart ölçülerde bir rebabın uzunluğunun yaklaşık 40 santimetre olduğu, iki oktavlık bir ses genişliğine sahip bulunduğu ifade ediliyor.
Hazırlık sürecinde tellerin sayısı ve yayın teli miktarı da önem taşıyor. Bitirim'e göre bir rebapta ortalama 20-25 tel bulunurken, yayda 80-100 tel kullanılıyor. At kuyruğu ve at yelesinden elde edilen kıllar çeşitli işlemlerden geçirildikten sonra sazın yapımında yer alıyor; teller ile yayın arasında uyum sağlamak için ise çam reçinesi kullanılıyor. Bu reçine sürtünmeyi kuvvetlendirerek sesin daha kolay elde edilmesini sağlıyor.
geleneksel anlayışın korunması ve üretim yaklaşımı:
Bitirim, rebab üretiminde modern ve endüstriyel malzemeleri mümkün olduğunca kullanmıyor. Vida, çivi veya civata gibi metal bağlantılar yerine geleneksel montaj teknikleri tercih ediliyor; sazın ham ve doğal görünümünü korumak için cila uygulamaktan kaçınıldığını belirtiyor. Sergileme ya da tanıtım nedeniyle bazı yerlerde boya ve cila görülebileceğini ama bunun doğru olmadığını vurguluyor.
Bu yaklaşımın, rebabı yalnızca müzik aleti olmaktan çıkarıp aynı zamanda canlı bir zanaat örneğine dönüştürdüğünü söylüyor. Bitirim, sazın doğal malzemelerinin ses karakterini doğrudan etkilediğine dikkat çekiyor ve yapım sürecindeki titiz seçimin ses sonucunu belirlediğini ifade ediyor.
Kütahya'da rebabın geçmişi ve genç kuşaklarla gelecek:
Rebabın Kütahya'daki canlanmasında merhum sanatçı Ahmet Yakupoğlu'nun rolü önemli. Bitirim, Yakupoğlu'nun 1940'lı yıllarda rebaba yeniden ilgi gösterdiğini, çevresindeki insanlara sazı yaptırdığını ve kendisiyle 9 yaşında tanışmasının hayatında dönüm noktası olduğunu anlatıyor. Yakupoğlu'nun teşvikiyle rebap yapımına yöneldiğini ve 1967'den beri Kütahya'da saz yaptığını belirtiyor.
Bitirim, geleneğin sürdürülebilmesi için gençlerin ilgisinin kritik olduğunu söylüyor: gençlerin sazı öğrenmesi ve yaşatması halinde geleneğin devam edeceğine inanıyor. Kütahya'da kendisiyle birlikte rebaba ilgi duyan yaklaşık 8-10 kişi olduğunu ancak yapımı hâlâ yalnızca kendisinin gerçekleştirdiğini aktarıyor. Uzun yıllardır sürdürdüğü çalışmayı bir meslekten öte kültürel mirasın korunması olarak tanımlıyor.
Sonuç olarak, Ahmet Bitirim hem rebabın özgün sesini hem de onu var eden zanaatı koruma çabasıyla Kütahya'da geleneğin canlı kalmasını sağlıyor. Doğal malzemeler, geleneksel teknikler ve kuşaklar arası aktarımın önemi, rebabın kentteki varlığını sürdürecek temel unsurlar olarak öne çıkıyor.
KÜTAHYA'DA KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI REBAP SANATÇISI AHMET BİTİRİM, YAKLAŞIK 60 YILDIR ORTA ASYA KÖKENLİ TÜRK SAZI REBABIN YAPIMINI VE İCRASINI SÜRDÜRÜYOR.
