Kök Hücre Nakli: Tanım ve Kaynaklar
Diyarbakır Memorial Hastanesi Hematoloji Bölümü'nden Prof. Dr. Vefki Gürhan Kadıköylü, kök hücre naklinin günümüzde birçok kan hastalığı ve kanser türünde önemli bir tedavi seçeneği olduğunu belirtti. Kök hücre nakli terimi, eskiden kullanılan kemik iliği nakli ifadesinin yerine tercih edilmektedir.
Kök hücre nakli, doğuştan veya sonradan gelişen hematolojik iyi huylu ve kötü huylu hastalıklarda, bazı kanser türlerinde ve bağışıklık sistemi hastalıklarında iyileşme sağlayabilen bir yöntemdir. Günümüzde nakil için üç temel kaynak kullanılmaktadır: kemik iliği, granülosit koloni uyarıcı faktörlerle uyarılan periferik kök hücreler ve dondurularak saklanan göbek kordonu kanı.
Allojeneik ve Otolog Nakil
Allojeneik kök hücre nakli, HLA uyumlu kardeş veya akraba vericilerden olduğu gibi HLA uyumlu akraba dışı vericilerden de gerçekleştirilebilmektedir. Prof. Dr. Kadıköylü, bazı durumlarda HLA uyumsuzluğu bulunan vericilerden de yüksek riskli olarak nakil uygulanabildiğini vurguladı. Otolog kök hücre naklinde ise hastanın kendi kök hücreleri kullanılır; bu yöntem özellikle bazı kanser türlerinde uygulanan yüksek doz kemoterapi sonrası kemik iliğinin yeniden toparlanmasını sağlamak amacıyla tercih edilmektedir.
Tarihçe ve Teknik Gelişmeler
Prof. Dr. Kadıköylü, kök hücre nakliyle ilgili deneysel çalışmaların 1950'li yıllarda başladığını; ilk kemik iliği kaynaklı allojeneik naklin 1957'de gerçekleştirildiğini hatırlattı. 1960'lı yıllarda HLA doku gruplarının tanımlanması ve bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların kullanılması, nakil sonrası gelişebilecek komplikasyonların yönetiminde önemli adımlar oldu.
Aferez yöntemlerinin geliştirilmesiyle birlikte günümüzde kök hücrelerin önemli bir kısmı periferik kandan toplanabilmektedir. Bu yöntemle vericinin damarlarından, herhangi bir ameliyat veya genel anestezi gerektirmeden kök hücre toplanabilmektedir.
Tedavi Amaçları ve Hasta Değerlendirmesi
Allojeneik naklin başlıca tedavi amaçlarından biri, yüksek doz kemoterapinin uygulanabilmesini sağlamaktır. Nakil sonrası verilen kök hücreler hastanın kemik iliğine yerleşerek kan hücrelerinin yeniden üretilmesini sağlar ve kemoterapinin oluşturduğu kemik iliği baskılanmasının düzelmesine yardımcı olur. Ayrıca kök hücrelerde bulunan T lenfositleri ve doğal öldürücü hücrelerin kanser hücreleri üzerinde gösterdiği graft versus tümör etkisi tedavinin önemli bir parçasıdır. Kök hücre nakli aynı zamanda bağışıklık sisteminin yeniden düzenlenmesine katkıda bulunabilir.
Nakil planlanan hastalarda ayrıntılı bir değerlendirme gereklidir: hastanın performans durumu, eşlik eden hastalıkları, hastalığın evresi, kemoterapiye verdiği yanıt, enfeksiyon öyküsü ve sitogenetik özellikler bu değerlendirmede rol oynar. Geçmişte allojeneik nakiller genellikle 50 yaş altındaki hastalara önerilirken, hazırlama rejimlerindeki gelişmeler sayesinde bugün daha ileri yaş gruplarında da nakil yapılabilmektedir.
Kullanım Alanları
Prof. Dr. Kadıköylü'ye göre kök hücre nakliyle tedavi edilen başlıca hastalıklar şunlardır: akut miyeloid lösemi, akut lenfoblastik lösemi, miyelodisplastik sendrom, Hodgkin ve non-Hodgkin lenfomalar, multiple miyeloma. Ayrıca talasemi majör, orak hücreli anemi gibi bazı kalıtsal kan hastalıkları, bağışıklık sistemi hastalıkları, bazı solid tümörler ve kalıtsal metabolik hastalıklar da nakil uygulanan durumlar arasındadır. Otolog nakil özellikle multiple miyeloma, Hodgkin ve non-Hodgkin lenfoma gibi hematolojik kanserler ve bazı solid tümörlerde tercih edilmektedir.
Sonuç olarak, Prof. Dr. Kadıköylü, kök hücre naklinin kaynakları, teknik gelişmeleri ve hasta seçimine ilişkin kriterleriyle günümüzde çok sayıda hastalığın tedavisinde etkin bir seçenek olmaya devam ettiğini ifade etti.
DİYARBAKIR MEMORİAL HASTANESİ HEMATOLOJİ BÖLÜMÜ’NDEN PROF. DR. VEFKİ GÜRHAN KADIKÖYLÜ, KÖK HÜCRE NAKLİNİN GÜNÜMÜZDE BİRÇOK KAN HASTALIĞI VE KANSER TÜRÜNDE ÖNEMLİ BİR TEDAVİ SEÇENEĞİ OLARAK UYGULANDIĞINI BİLDİRDİ.
