Ankara'da kayıtlı üretimin yükselişi:
Ankara’nın Gölbaşı ilçesinde, Çiftçi Kayıt Sistemi'ne (ÇKS) kayıtlı olarak başlatılan safran üretimi kısa sürede yaygınlaştı. Başlangıçta yaklaşık bin metrekarede yürütülen deneme çalışmaları, bu yıl itibarıyla yaklaşık 6 dönüm alana ulaştı. Projeyi başlatan üretici Ercan Kabadayı, bölgenin iklim ve toprak verilerini değerlendirip su tüketimi düşük ve katma değeri yüksek bir ürün arayışı sonucu safranı tercih ettiklerini söyledi.
Kabadayı, sürecin planlanmasında bilgi ve destek sağlayan Ziraat Mühendisi Sibel Karataş ile İlçe Tarım Müdürü Mehmet Esmek'in katkılarını vurguladı. Üretimin ÇKS'ye kaydedilmesi, ürüne dair kayıt ve denetim mekanizmalarının işletilmesini sağlayarak bölgesel yaygınlaşmaya zemin hazırlıyor.
Hasat, verim ve fiyatın yapısı:
Safran soğanları eylül ortası ile ekim ortası arasında toprağa dikiliyor; bitki sonbaharda çiçek açıyor ve hasat döneminde çiçeklerden kırmızı iplikçikler elle ayrılıyor. Soğanların mayıs-haziran aylarına kadar toprak altında beslenip bölünmesiyle bir sonraki yılki üretim sağlanıyor. Kabadayı, soğanlarla çoğalmanın tohumla üretimden farklı olduğunu, üretimin soğan çoğalmasıyla sürdüğünü belirtti.
Verim hesaplarında dikim yoğunluğuna bağlı değişkenlik öne çıkıyor: en optimal koşullarda bir dönüme yaklaşık 300–400 kilo soğan dikilebiliyor. Çiçek potansiyeli yüksek soğanlarda bunun sonucunda yarım kilo ile 1 kilogram arasında kuru safran elde edilebiliyor. Piyasada kalite standardına göre kilogram fiyatı 900 bin lira ile 1,5 milyon lira arasında alıcı buluyor; bu da safranı geleneksel tarım ürünlerine göre çok daha yüksek katma değerli hale getiriyor.
Üretim süreci ve işçilik:
Safran üretiminin en yoğun emek gerektiren aşamaları dikim, çiçek hasadı ve kırmızı ipliklerin ayıklanıp kurutulması olarak öne çıkıyor. Kabadayı, çiçek içinde üç sarı ve üç kırmızı iplik bulunduğunu, sarı ipliklerin arı poleni olarak değerlendirilebildiğini, ancak esas ürünün kırmızı iplikler olduğunu söyledi. Bu kırmızı iplikler özenle çiçekten ayrılıp kurutularak baharata dönüştürülüyor ve nemden korunacak şekilde saklanıyor.
Üretimin büyük bölümünde henüz mekanizasyon yok; dikim ve ayıklama çoğunlukla elle yapılıyor. Bu durum, üretimin işçilik maliyetini ve sürecin zorluğunu artırsa da sağladığı katma değer nedeniyle üreticiler için cazibesini koruyor.
Kalite hedefleri, kullanım alanları ve bölgesel vizyon:
Kabadayı, safranın gıda, boya, kozmetik ve ilaç sanayisi başta olmak üzere çok çeşitli kullanım alanları olduğunu; besin takviyeleri ve kanser araştırmaları gibi bilimsel çalışmaların da sürdüğünü aktardı. Üretimde hedeflerinin organik ve yüksek kalite standardını koruyarak İran safranına alternatif, hatta daha üstün bir Türk safranı oluşturmak olduğunu vurguladı: 'Türk safranı eğer kalite standardını koruyabilirsek İran safranından çok daha önde olacak' dedi.
Tarihi üretim verilerine dair Kabadayı'nın aktardığı bilgilerde, 1908 yılında Kastamonu’da 1 ton 600 kilogram safran üretildiğine ilişkin kayıtlar bulunuyor. Buna karşılık günümüzde Türkiye genelindeki üretimin yaklaşık 150–200 kilogram seviyesinde olduğu belirtiliyor. Gölbaşı'nda ise küçükten büyüğe yaklaşık 44 üretici bulunduğu ifade edildi. Kabadayı bölgedeki üretimi kaliteyi koruyarak yaygınlaştırmayı ve geçmiş üretim seviyelerinin üzerine çıkarmayı amaçladıklarını söyledi.
Riskler ve tavsiyeler:
Safran üretimine başlayacaklar için Kabadayı, hukuki sorun ve üretim kayıplarını azaltmak amacıyla tescilli soğan kullanılması tavsiyesinde bulundu. Tescilli soğanların çoğalma ve ürün verme özelliklerinin önceden belirlenmiş olması, üreticinin muhtemel sorunlarda muhatap bulmasını sağlıyor. Tescilsiz soğan kullanımının çeşitli riskler taşıdığına dikkat çekti.
Kabadayı, geçen yıla göre üretim alanlarının 6 kat büyüdüğünü belirterek önümüzdeki yıllarda bölgelerini safranla anılacak hale getirmeyi hedeflediklerini söyledi. Planları kümülatif olarak 3–5 yıl içinde artırılmış üretim ve kalite bilincini güçlendirmek yönünde.
Sonuç olarak Gölbaşı örneği, ÇKS kaydıyla birlikte yüksek katma değerli alternatif ürünlerin kırsal ekonomiye kazandırılabileceğini gösteriyor. Ancak üretimin sürdürülebilirliği için kalite standardının korunması, işçilik ve mekanizasyon dengesi, tescilli materyal kullanımı ile üreticilerin örgütlenmesi gibi unsurların ele alınması gerekiyor.
ANKARA'DA İLK KEZ ÇİFTÇİ KAYIT SİSTEMİ'NE (ÇKS) KAYITLI OLARAK BAŞLATILDIĞI BELİRTİLEN SAFRAN ÜRETİMİ BÖLGEDE YAYGINLAŞIRKEN, ÜRÜNÜN KİLOGRAM FİYATI 1,5 MİLYON LİRAYA KADAR ÇIKIYOR.
