ALKÜ araştırmacısından yeni yorum: dikilitaşlardaki 'çanta' mimari bir kesiti gösteriyor
Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi (ALKÜ) Yüksek İç Mimar ve Öğretim Görevlisi Bora Uluurgun, Göbeklitepe’deki 43 numaralı dikilitaş (Akbaba Taşı) üzerinde yer alan ve uzun süredir 'çanta', kova veya sepet olarak anılan üç sembolün, taşınabilir gündelik eşya tasvirleri değil, insanlığın ilk mimari çizimi niteliğinde olduğunu ileri sürdü.
Neden 'çanta' yorumu yetersiz kalıyor:
Uluurgun, motiflerin taşınabilir nesneleri betimlemediğini; aksine Göbeklitepe'deki üç ayrı ritüel alanının ve kozmik gök-yer-yeraltı üçlemesinin şematik bir gösterimi olduğunu belirtiyor. Ona göre, motiflerin temel geometrik formları ile üzerlerindeki asimetrik hayvan betimlemeleri birlikte ele alındığında ortaya çıkan yapı, basit bir eşya tasvirinden çok daha karmaşık ve “çifte-anlamlı” (dual layer) bir ikonografik belgedir.
Uluurgun şu noktalara dikkat çekiyor: üç sembolün mükemmel simetrik ana hatları ile asimetrik hayvan figürlerinin bir arada bulunması, sembollerin bir giriş/kapı kavramını temsil ettiğini gösteriyor. Gerçek bir yapının girişi, yapının cephe düzenini ve asimetrisini belirler; bu yüzden taşınabilir bir çanta üzerinde böyle bir mimari betimleme mantıksızdır.
Sembollerin mimari karşılıkları:
Uluurgun, sembollerin öğelerini detaylı olarak eşleştiriyor ve her bir formun fiziksel bir yapıya tekabül ettiğini söylüyor. Ona göre sembollerin mimari karşılıkları şu şekilde okunmalıdır:
Üst kavis: yapıdaki çatı veya kubbe profilini gösterir.
Yan dikmeler/halkalar: ön cephede yer alan çevreleyici duvar veya sütun sırasını simgeler.
Orta T-şekilli form: merkezdeki T-dikilitaş; ritüel alanın odak noktasını belirtir.
Alt düz çizgi: yapı tabanı veya zemin seviyesi kesitini verir.
İç boşluk: ritüel avlu veya sütunlar arasındaki kullanım alanını temsil eder.
Bu okuma, sembollerin Göbeklitepe’de belgelenen tapınakların (Enclosure A, B ve C) ön cephe kesitlerinin şematik çizimleri olduğunu ortaya koyduğunu iddia ediyor.
Mitolojik ve coğrafi paralellikler:
Uluurgun ayrıca 'çanta/kova' motiflerinin yalnız Göbeklitepe ile sınırlı olmadığını, farklı coğrafya ve dönemlerde benzer işaretlerin görüldüğünü belirtiyor. Örnek olarak Assur ve Sümer kaynaklarında MÖ 883-859 tarihlerindeki Nimrud kabartmalarında Apkallu figürlerinin elinde 'banddudû' olarak adlandırılan kova benzeri nesneler; Meksika'da La Venta Monument 19 (MÖ 1000–400) gibi Olmek dönemi tasvirleri; Yeni Zelanda Maori mitolojisinde üç bilgi sepeti (Kete Tuauri, Kete Tuatea, Kete Aronui) ve Antik Mısır’daki çadır/direk temsilleri gösteriliyor.
Bu karşılaştırmalar, Uluurgun’a göre sembolün hem sayısal (üçlü yapı) hem de kozmolojik bir anlamı olduğunu düşündürüyor: her iki gelenekte de 'üçlü taşıyıcı' evrenin üç katmanını temsil ediyor ve 'çanta' tasvirleri kimi bağlamlarda kutsal mekanı ya da mekânsal bir şemayı sembolize edebiliyor.
Uluurgun'un yorumu, Göbeklitepe ikonografisinin okunmasına dair tartışmayı derinleştiriyor; bu bakış, dikilitaşların yalnızca betimleyici taşlar değil, aynı zamanda Neolitik dönemin mimari düşüncesi ve kozmik algısının kaydedildiği belgeler olduğu iddiasını güçlendiriyor.
GÖBEKLİTEPE İLGİLİ AKADEMİK ÇALIŞMA YÜRÜTEN ALANYA ALAADDİN KEYKUBAT ÜNİVERSİTESİ YÜKSEK İÇ MİMAR VE ÖĞR. GÖR. BORA ULUURGUN, GÖBEKLİTEPE’DE YER ALAN DİKİLİTAŞLARDAKİ ÇANTA FİGÜRÜNÜN ASLINDA ÇANTA OLMADIĞINI, FİGÜRÜN İNSANLIĞIN İLK MİMARİ ÇİZİMİ OLDUĞUNU KAYDETTİ.
