Yeniden keşif: tarihi fresk gün yüzüne çıktı:
Erzurum'un Yakutiye ilçesindeki Demirciler Çarşısı'nda yer alan ve halk arasında 'Erzurum’un Ayasofyası' olarak anılan Fetih Camii, 2024-2026 restorasyon çalışmaları sonucunda yeniden dikkat çekti. Yapının orta nefinin üst örtüsünün merkezinde bulunan ve 1997'de camiye dönüştürülürken üzeri kapatılan duvar resmi, yapılan sıva raspalarıyla açığa çıkarıldı. Uzman restoratörlerin yaklaşık 5,5 ay süren titiz çalışmasıyla konservasyonu sağlanan freskte, 'Pantokrator' tipi tam boy Hazreti İsa betimi ile çevresinde Matta, Markos, Luka ve Yuhanna'nın tasvirleri yer alıyor.
Yapının tarihçesi ve mimari özellikleri:
Yapı, 1850'li yıllara tarihlenen bir Rum Ortodoks kilisesi olarak inşa edildi; üç nefli bazilikal planı ve doğu-batı doğrultusundaki kurgusuyla dönemin kilise mimarisinden izler taşır. 10 Haziran 1977 tarihli kararla koruma altına alınan yapı, uzun süre kullanılmadıktan sonra 1997 yılında camiye dönüştürülerek 'Fetih Camii' adıyla ibadete açıldı. Bugün cami olarak hizmet vermesine rağmen klasik cami mimarisinden farklı olarak yapının minaresi bulunmuyor; batı cephesinin üst kısmında geçmişte basit bir çan kulesi olduğu belirtiliyor ancak bu bölüm günümüze ulaşmamış durumda.
Restorasyon süreci ve teknik müdahaleler:
Restorasyon, dönemin Erzurum Valisi ve şu anki İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi'nin himayesinde başlatıldı. Çalışmalar, Erzurum Rölöve ve Anıtlar Bölge Müdürlüğü denetiminde ve Erzurum Valiliği koordinasyonunda yürütüldü. Yapının rölöve, restitüsyon, restorasyon ve mühendislik projeleri hazırlandı; deprem güçlendirmesi, drenaj düzenlemesi, temel ve tonoz onarımları ile taş değişimleri gerçekleştirildi. Sıva raspalarında ortaya çıkan özgün mimari unsurlar, kadınlar mahfiline açılan iki tarihi giriş kapısı ve bu kapılara ait geçiş yolları özgün hallerine kavuşturuldu. Restorasyon 2026'da tamamlandı ve cami, temmuz ayında İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi, Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin ile il protokolünün katıldığı törenle ibadete ve ziyarete açıldı.
Freskin keşfi ve korunması:
Orta nefinin üst örtüsünde yer alan fresk, yaş sıva üzerine kök boyalarla yapılmış bir duvar resmi niteliğinde. Restorasyon sırasında yeniden gün yüzüne çıkarılan bu Pantokrator tasviri, Ayasofya ve Kariye restorasyonlarında görev almış uzman restoratörlerin çalışmasıyla koruma altına alındı. Restoratörler, freskin orijinalliğini muhafaza ederek icra edilen konservasyonla yüzey stabilizasyonu, boya katmanlarının korunması ve estetik bütünlüğün sağlanmasını gerçekleştirdi. Camide fresk, ibadet düzenine saygı gösterilerek özel bir perde sistemiyle korunuyor: namaz vakitlerinde perde kapatılıyor, ibadet saatleri dışında ziyaretçilere açılıyor.
Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Demet Okuyucu, yapının orijinal kimliğinin bir Rum kilisesi olduğunu ve freskin Hristiyan sanat teorisinde önemli bir yere sahip olduğunu vurguladı. Okuyucu, freskin açıklığa çıkarılması ve restorasyonunun yapının özgün unsurlarını gün yüzüne çıkardığını belirtti ve konservasyon sürecinde mihrap, minber ve vaaz kürsüsü gibi İslami ibadet unsurlarının da korunduğunu ekledi.
Mimari ayrıntılar ve yerel ilgi:
İç mekânda dikkati çeken unsurlardan biri, yekpare camdan oyularak hazırlanmış özel minber. Yapıda mihrap ve vaaz kürsüsü gibi ibadete ait düzenlemeler bulunuyor. Restorasyon boyunca özgün elemanların korunmasına özen gösterildi ve ziyaretçiler ile cemaate açık bir düzenleme benimsendi. Müezzin Ahmet Sümer, freskin korunma yöntemine ilişkin olarak namaz saatlerinde perdenin kapatıldığını; namaz dışı zamanlarda ise turist ve ziyaretçilerin freski görebildiğini söyledi.
İbadet ve ziyaret kombinasyonunun getirdiği yoğun ilgi yerel halka ve turistlere olumlu yansıyor. Ziyaretçiler Erva Çam ve Asel Çam gibi isimler, caminin iç dekorasyonu ve tavandaki resimlerden etkilendiklerini, ibadet ile kültürel mirasın birlikte yaşatılmasının kendilerini duygulandırdığını ifade etti. Yetkililer, yapının çok kültürlü tarihinin günümüze taşınmasının ve korunmasının önemine dikkat çekiyor.
Fetih Camii örneği, bir yapının farklı dönemlerde aldığı işlevlerin ve mimari müdahalelerin dikkatli restorasyonla nasıl bir arada korunabileceğini gösteriyor. Restorasyonun hem yapının taşıyıcı sağlığını güçlendirdiği hem de sanat tarihine ışık tutan fresk gibi unsurları görünür kıldığı belirtiliyor; böylece karar alıcılar, uzman ekipler ve yerel toplum arasında bir denge kurularak kültürel mirasın yaşatılması sağlanmış oldu.
HAZRETİ İSA FRESKİ
