Ege ve Hacettepe Üniversitesi iş birliğiyle İzmir'de yeni bir göbekotu türü tanımlandı
Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi ve Herbaryum Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Hasan Yıldırım ile Hacettepe Üniversitesi ve diğer kurumların katkılarıyla yürütülen çalışmalar sonucunda, Batı Anadolu'ya özgü yeni bir bitki türü bilimsel literatüre kazandırıldı. Türün bilimsel adı Umbilicus choripetalus, önerilen Türkçe adı ise İzmir göbekotu olarak belirtildi ve bulgular uluslararası taksonomi dergisi Phytotaxa'da yayımlandı.
Keşif ve tanımlama süreci
Araştırma, İzmir'in Ödemiş ilçesindeki Ovacık Platosu'nda saha çalışmalarıyla başladı. Türün morfolojik incelemeleri Ege Üniversitesi öğretim üyeleri Prof. Dr. Hasan Yıldırım ve Dr. Tuğkan Özdöl tarafından gerçekleştirildi. Genetik ve filogenetik analizler Hacettepe Üniversitesi Biyoloji Bölümünden Dr. Barış Özüdoğru ve Dr. Ilgın Deniz Can tarafından yapıldı. Laboratuvar süreçleri ve ölçümlere Dr. Ademi Fahri Pirhan ve Dr. Şükrü Arasan katkı sundu; saha çalışmaları ve değerlendirmeye Doç. Dr. Mehmet Maruf Balos ile Musa Geçit destek verdi. Türün bilimsel çizimleri, bitki ressamı ve Balıkesir Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğrencisi Hazelnas Varol tarafından hazırlandı.
Morfoloji ve ayırıcı özellikler
Umbilicus choripetalus, göbekotu (Umbilicus) cinsi içinde bugüne dek bilinen türlerden belirgin şekilde ayrılıyor. Prof. Dr. Hasan Yıldırım'ın açıkladığına göre türü en çok ayıran özellik çiçek yapısı; taç yaprakları tabana kadar tamamen ayrılmış ve bitki yıldız biçimli bir çiçeğe sahip. Bu yapı, göbekotu cinsi içinde ilk kez gözlemlendi.
Yayılış, habitat ve ekolojik özgünlük
Yeni tür yalnızca İzmir'in Ödemiş ilçesindeki Ovacık Platosu'nda, yaklaşık 1300–1400 metre rakımda, volkanik kaya çatlaklarında yetişiyor. Türün en yakın akrabalarının yalnızca kireçtaşı kayaçlara bağlı habitatlarda yaşadığı bilinmekte; buna karşın İzmir Göbekotu'nun volkanik zeminlere bağlı olması onu ekolojik açıdan özgün kılıyor.
Yakın akraba türlerin yayılışları şu şekilde bildirildi: Umbilicus tropaeolifolius Türkiye'nin güneydoğusu ile İran ve Irak'ı kapsayan Orta Doğu'ya, Umbilicus paniculiformis ise Kuzeydoğu Afrika'da (Sudan'da lokal) bulunuyor. Bu dağılımlar İzmir Göbekotu'nun yayılımından tamamen farklı alanlara işaret ediyor.
Genetik bulgular ve taksonomik durum
Çalışma kapsamında yapılan DNA analizleri, Umbilicus choripetalus'un yakın türlerle akraba olmasına rağmen genetik olarak ayrı ve izole bir soy oluşturduğunu ortaya koydu. Bu genetik ayrışma, türün yeni bir bilimsel takson olarak tanımlanmasını güçlü biçimde destekliyor. Göbekotu cinsi dünya genelinde 16 türle temsil edilirken, Türkiye'de bugüne dek bilinen yedi türün tamamı daha geniş yayılışa sahipti. İzmir Göbekotu'nun tanımlanmasıyla bu cins içinde Türkiye'ye özgü ilk endemik tür ortaya konmuş oldu.
Koruma durumu ve önemi
Prof. Dr. Yıldırım, türün yalnızca tek bir lokaliteden bilindiğini ve toplam popülasyonun yaklaşık 550 birey olduğunu belirtti. Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) kriterlerine göre İzmir Göbekotu için "Hassas (Vulnerable)" koruma statüsü öneriliyor. Bu bulgular, Batı Anadolu'nun halen yeterince bilinmeyen biyolojik çeşitliliğine ve jeolojik farklılıkların dar yayılışlı, özgün türlere ev sahipliği yapabildiğine dikkat çekiyor. Keşif, Anadolu'nun doğal mirasının korunmasının önemini vurgulayan bilimsel bir kanıt niteliği taşıyor.
Çalışmaya katkı veren kurumlar ve kişiler
Çalışma Ege Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi ve farklı kurumlardan bilim insanlarının ortak katkısıyla yürütüldü. Arazi çalışmaları, morfolojik incelemeler ve bilimsel tanımlama Ege Üniversitesi ekibi tarafından yapılırken, genetik analizleri Hacettepe Üniversitesi araştırmacıları üstlendi. Laboratuvar süreçleri, saha gözlemleri ve bilimsel çizimler proje ekibinin ortak katkılarıyla tamamlandı.
Not: Türün bilimsel tanımı ve ilgili bulgular, Phytotaxa'da yayımlanan makalede detaylandırılmıştır.
EGE ÜNİVERSİTESİ BOTANİK BAHÇESİ VE HERBARYUM ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ MÜDÜRÜ PROF. DR. HASAN YILDIRIM, YENİ BİR TÜR OLAN "İZMİR GÖBEKOTU"NU LİTERATÜRE KAZANDIRAN ARAŞTIRMACILARIN ARASINDA YER ALDI.
