Mezopotamya geleneği Diyarbakır'da yaşıyor:
63 yaşındaki usta Salih Baş, Diyarbakır'da yüzyıllık bir geleneği sürdürüyor. Dicle Nehri çevresinden getirilen özel toprakla hazırlanan tandırlar, geleneksel tekniklerle el işçiliğiyle üretiliyor. Baş'ın anlattığına göre doğru üretim ve kullanım şartlarında bu tandırlar 15-18 yıl dayanabiliyor.
Malzeme ve üretim süreci:
Tandır yapımında kullanılan temel malzeme, Dicle Nehri etrafından getirilen yağlı veya yağsız toprak. Bu toprak bazen makinada öğütülüyor, bazen de ayakla uzun süre yoğuruluyor. Hazırlanan hamura tuz, saman ve keçi kılı katılıyor; karışımın homojenleşmesi ve dayanıklılık kazanması için belli bir dinlendirme süresi gerekiyor.
Yapım aşamasında sıra sıra vurarak tandır örülüyor. Yaz aylarında uzun ömürlü tandır isteyenler gölgede her gün bir sıra örülmesini tercih ederken, işi hızlandırmak için güneşte sabah, öğle ve akşam olmak üzere günde üç sıra örülüyor. Baş, bir tandırın bu mevsimde ortalama 4 gün işçilik gerektirdiğini, buna ek olarak 2 gün rötuş ve taşlama işlemi uygulandığını belirtiyor.
Fiyat, dayanma süresi ve doğalgaz eleştirisi:
Piyasa fiyatları kalite, işçilik ve ebatlara göre değişiyor; haberin kaynaklarında fiyatlar 3 bin liradan 12 bin liraya kadar çıktığı belirtiliyor, Baş ise işletmenin işçiliğine göre bazı tandırları 8-12 bin lira aralığında fiyatlandırdığını aktarıyor. Türkiye'nin birçok iline gönderilen tandırlar, ustanın ifadesine göre doğru kullanımda 15-18 yıl ömür sunuyor.
Baş, tandırın her yakılışta ateşte milimetrik küçüldüğünü, bu nedenle hassas üretimin önem taşıdığını vurguluyor ve fırında pişen ekmekle kıyaslayarak tandır ekmeğinin daha uzun süre taze kaldığını söylüyor. Ayrıca doğalgaza yönelik eleştirilerini paylaşıyor; doğalgazlı kurulumların tandırın yapısını bozduğunu, doğalgazın ateşinin sert olması nedeniyle tandırların yalnızca iki yıl kadar dayanabildiğini ve bunun hem tandır kültürüne hem de ekmeğin lezzetine zarar verdiğini ifade ediyor.
İşlerine ilişkin notlar da var: zaman zaman günde 5-10 adet satış yaptıklarını, bazen ise hiç satış olmadığını belirten Baş, tandır geleneğinin köklü bir kültür olduğuna dikkat çekiyor ve bu geleneğin korunması gerektiğini vurguluyor.
Toprak, saman ve keçi kılıyla yapılan tandırlar 18 yıla kadar dayanıyor
