Avnik kalesi'nde inceleme:
Erzurum’un Köprüköy ilçesi Güzelhisar Mahallesi’nde yer alan Avnik Kalesi, Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi ile Erzurum Büyükşehir Belediyesi yetkililerinin ortak incelemesine sahne oldu. Heyette TDED Erzurum Şube Başkanı Murat Ertaş ile Erzurum Büyükşehir Belediyesi Kültür Daire Başkanı Ergün Engin ve beraberindeki araştırmacılar yer aldı. Çalışmanın odağında, Dede Korkut hikâyelerinde anılan yer adlarının sahadaki karşılıkları ve kalenin kültürel potansiyeli bulunuyordu.
Dede Korkut hikâyelerindeki yeri:
Dede Korkut anlatılarında Avnik, stratejik ve dramatik bir role sahiptir. Hikâyede, bezirgânların Pasin’in Kara Derbend’i önünde avlanırken Avnik kalesinden çıkan beş yüz kâfir süvari tarafından baskına uğradıkları, mallarının yağmalanıp büyüklerinin esir alındığı aktarılır. Kaçan bir tüccarın sığındığı Bamsı Beyrek ve diğer Oğuz beyleri (Kazan Han, Yiğenek ve diğerleri) olaya müdahale ederek hisara doğru yürür ve kaleye yönelirler. Bu anlatı, Avnik'in hem savunma hem de çatışma anlamında öne çıkan bir merkez olduğunu gösterir.
Tarihi katmanlar ve onarımlar:
Coğrafi olarak Aras Nehri’nin sağ kıyısında, sarp ve derin bir vadide konumlanan Avnik, bölgenin en önemli kalelerinden biridir. Kalenin yapısı iç içe üç sur duvarı ile çevrilidir ve burçları ile sur duvarlarının harap olduğu belirtilmektedir. Yerel kayıtlar ve vakfiyelere göre, kaleyi ilk kuranın Sasani Kralı I. Hüsrev (Anuşirvan) olduğu ileri sürülür; Bizans kaynaklarında Abnikon, eski kayıtlarda Abinik adıyla anılmıştır. Tarih boyunca İranlılar, Bizanslılar, Gürcüler, Selçuklular, İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Timurlular ve Osmanlılar gibi birçok gücün hâkimiyeti değişmiştir.
Avnik, tarih içinde defalarca onarım görmüştür: 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında Saltuklular tarafından onarılan kale, İlhanlılar döneminde Gazan Mahmud Han (1295-1304) zamanında onarılmış; daha sonra Olcayto Han (1304-1316) döneminde yeniden tamir edilmiştir. Olcayto Han'a ait tamir kitabelerinin parçalarının Güzelhisar köyünde yeni duvarlarda kullanıldığı tespit edilmiştir.
Heyetin değerlendirmesinde, Avnik Kalesi'nin bulunduğu coğrafyanın hem savunma hem de kültürel bellekte özel bir yere sahip olduğu vurgulandı. Erzurum Büyükşehir Belediyesi yetkilileri ve dernek temsilcileri, kalenin ulaşımının göreceli olarak kolay olduğunu, halkın ve araştırmacıların ilgisinin yoğun olacağını belirterek bölgenin korunması ve erişilebilir hale getirilmesi gerektiğini ifade etti.
İnceleme sonucu ortaya çıkan ortak hedef, Avnik Kalesi'ni koruyarak kültür turizmine kazandırmak ve Dede Korkut mirasını canlı tutmak üzere bölgede etkinlikler düzenlemek oldu. Yerel paydaşlarla yapılacak çalışmalarda kalenin restorasyonu, arkeolojik belgeleme ve eğitim odaklı etkinliklerin öncelikli konular arasında olduğu belirtildi; ayrıca Erzurum’da ilk kez Avnik Kalesi’nde bir Dede Korkut Şenliği düzenlenmesi düşünülüyor.
DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE ABNİK VEYA AVNİK KALESİ OLARAK GEÇEN VE YALÇIN KAYALAR ÜZERİNE YAPILMIŞ İHTİŞAMLI KALE ERZURUM’DA KÖPRÜKÖY İLÇESİNE BAĞLI GÜZELHİSAR MAHALLESİ’NDE MERAKLILARINI BEKLİYOR.
