Muş üzümünün binlerce yıllık mirası
Muş'ta yetişen üzüm çeşitleri, bölgenin toprağı ve iklimiyle yoğrulmuş, binlerce yıllık bir bağcılık geleneğinin ürünüdür. Hem sofralık tüketilen hem de pekmez, bastık ve şarap yapımında değerlendirilen çeşitler, kent ve çevresinin tarımsal kimliğini oluşturuyor. Üzümlerin sulu ve lezzetli yapısı, geçmişte bölge dışına gönderilmesini de sağlamıştı.
çeşitlilik ve kullanım alanları:
Bölgede bilinen başlıca türler arasında güz üzümü (Muş'un siyah üzümü), öküz gözü, beyaz üzüm, zincir üzümü, vakas üzümü ve kaşmir üzümü sayılmaktadır. Bu çeşitlerin bazıları sofralık olarak tüketilirken, bazıları şaraplık, bazıları ise pekmez ve bastık üretiminde değerlendiriliyor. Yüksek lisans öğrencisi ve araştırmacı Serkan Gülesmer bu çeşitlerin hem yerel kültürde hem de ekonomik kullanımda önemli yer tuttuğunu vurguluyor.
Gülesmer, Muş üzümünün tarihsel kökeninin Hititler dönemine kadar uzandığını, bağcılığın ise Urartularla birlikte daha da geliştiğini aktarıyor. Bölgedeki üzümlerin 17. yüzyılda Evliya Çelebi tarafından kayda geçirildiği ve o dönemlerde ürünlerin bölge dışına gönderildiğine dair anlatımların bulunduğunu belirtiyor.
kayıtlar, gerileme ve korunma çağrısı:
Osmanlı dönemine ait kaynaklarda Muş'ta yaklaşık 24 bin bağ kayıtlı olduğu ifade edilse de, zaman içinde göçler ve nüfus hareketleri nedeniyle bu bağların büyük bölümü kayboldu. Gülesmer, günümüzde bölgedeki bağ sayısının çok azaldığını ve sadece Mehmetcan, İncebel, Kale, Karaağaç, Mongok, Pamukluk ve Çiriş bağları gibi belirli alanlarda meyvecilik ve tarımın sürdürüldüğünü aktarıyor.
Ayrıca kaynaklarda, Muş üzümünün göçler sırasında bazı kişilerce Fransa ve Amerika gibi bölgelere çeliklerle taşındığına dair bilgiler bulunduğu belirtiliyor. Bu aktarımın, üzümün coğrafi yayılımında rol oynadığı ifade ediliyor.
Gülesmer son olarak, Muş üzümünün unutulmaya yüz tuttuğunu vurgulayarak, bitkinin korunması ve yeniden yaygınlaştırılması için Tarım ve Orman Bakanlığı başta olmak üzere ilgili kurumların destek vermesini talep ediyor. Bölgenin zengin bağcılık mirasının korunması, hem kültürel hafızanın hem de kırsal ekonominin güçlenmesi açısından önemli görülüyor.
MUŞ’TA YETİŞTİRİLEN VE KÖKLÜ GEÇMİŞİYLE DİKKAT ÇEKEN ÜZÜM ÇEŞİTLERİ, BİNLERCE YILLIK TARİHİYLE GÜNÜMÜZDE DE YAŞATILMAYA ÇALIŞILIYOR.
