Atlas Üniversitesi’nden uyarı: ekran, sosyal yaşamın yerine geçmemeli
Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı’ndan Dr. Öğr. Üyesi Fırat Öz, ara tatilde artan ekran kullanımına karşı aileleri uyardı. Dr. Öz, ekranda geçirilen toplam süreden önce ekranın çocuğun günlük yaşamında nelerin yerini aldığına bakılması gerektiğini vurguladı.
Ekranın yaş dönemlerine göre etkileri:
Bebeklik ve erken çocukluk döneminde:
Dr. Öz, bebeklik döneminde öğrenmenin yüz yüze ilişki, ses ve dokunma ile gerçekleştiğini belirtti. Bu nedenle 2 yaşına kadar görüntülü konuşma dışındaki ekran maruziyeti önerilmiyor. Erken çocuklukta ise bir yetişkin eşliğinde, yaşa uygun ve karşılıklı etkileşimi teşvik eden içerikler kontrollü biçimde izlenebilir. Aksi halde dil gelişimi ve dikkat becerilerinde gerileme riski artar.
Okul çağı ve ergenlik döneminde:
Okul çağında dikkat işlevleri ön plana çıktığından, özellikle kısa videolar ve sürekli değişen uyaranlar dikkat düzenini zorlayabilir. Dr. Öz, yoğun ekran kullanımının dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna doğrudan neden olduğunun kanıtlanmadığını, ancak bu belirtileri olan çocuklarda semptomların şiddetlenebileceğini söyledi. Ergenlik döneminde ise ekran, arkadaşlık ve kimlik arayışının merkezi olurken aynı zamanda kıyaslanma, beğenilme kaygısı, siber zorbalık ve uygunsuz içeriklere maruz kalma riskini de artırır.
Dikkat, uyku ve işlevsellik ilişkisi:
Dr. Öz, gece ekran kullanımının özellikle uyku düzenini bozduğunu ve bunun ertesi gün dikkat, duygu düzenleme ve okul başarısı üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini belirtti. Ekran kapatıldığında ortaya çıkan öfke, sevilen etkinliklerden uzaklaşma veya okul başarısında düşüş gibi değişiklikler ise işlevsellik kaybına işaret edebilir ve daha yakından değerlendirilmelidir.
Yaşa göre hedef süreler ve pratik öneriler:
Uzman, ekran sürelerinin yaşa göre düzenlenmesini önerdi ve klinik uygulamada hedef olarak şu aralıkları paylaştı:
2 yaşına kadar: görüntülü konuşma dışındaki ekran önerilmiyor.
5 yaşına kadar: yetişkin eşliğinde, karşılıklı etkileşim sağlayan içeriklerle günde en fazla bir saat.
6-12 yaş: günde bir–iki saat civarında sınır.
Ergenlik dönemi: uyku, ders, fiziksel aktivite, arkadaşlık ilişkileri ve günlük işlevselliğin korunduğu bir denge hedeflenmeli.
Ekran bağımlılığı belirtileri ve yaklaşım:
Dr. Öz, yoğun kullanımın her zaman bağımlılık anlamına gelmediğini, değerlendirmede temel ölçütün geçirilen süre değil günlük yaşamda ortaya çıkan işlevsellik kaybı olduğunu söyledi. Ekran kapatıldığında süregelen öfke, sosyal ilişkilerden kopma, gizli kullanım, yalan söyleme, uyku bozukluğu ve okul başarısında düşüş gibi belirtilerin birlikte ve sürekli görülmesi durumunda profesyonel destek önerildi.
Ailelere uygulamalı öneriler:
Dr. Öz, yasaklayıcı değil iş birliğine dayalı bir yaklaşım öneriyor. Ara tatilde ailelere verdikleri beş somut öneri şunlar:
1) Ekran kullanımının süresini ve amacını çocukla birlikte belirleyin.
2) Her gün en az bir ortak, ekran dışı etkinlik planlayın.
3) Çocuğun uyku düzeni ve fiziksel hareketi korunmalı; gece ekranı sınırlayın.
4) Yemek sırasında telefonunuzu bir kenara bırakıp örnek olun.
5) Tüm kuralları bir anda uygulamak yerine küçük ve sürdürülebilir değişikliklerle başlayın.
Dijital güvenlik ve yapay zekâ uyarısı:
Dr. Öz, siber zorbalık, oyun içi harcamalar, tanımadık kişilerle iletişim ve yapay zekâ sohbet botları gibi risklere dikkat çekti. Özellikle kısa videoların ve sonsuz kaydırma yapısının bırakma eşiğini yükselttiğini, oyunlarda oyun içi harcamalar ve ödül mekanizmalarının aileler için uyarı işareti olduğunu belirtti. Ailelerin yargılamadan çocuklarıyla dijital deneyimlerini konuşabilmesi gerektiğini vurguladı.
Sonuç olarak Dr. Fırat Öz, çocukları dijital dünyadan tamamen uzaklaştırmak yerine dijital dünyada kaybolmalarını engelleyecek, yaşam dengesini koruyan bir yaklaşım benimsememiz gerektiğini söyledi. Ebeveynler, okullar, sağlık çalışanları ve platformların ortak sorumluluğu olduğunun altını çizdi.
ATLAS ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ ÇOCUK VE ERGEN RUH SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI ANA BİLİM DALI’NDAN DR. ÖĞR. ÜYESİ FIRAT ÖZ