Amasya'da 130 yıl sonra doğada yeniden görülen 'Yitik Türk Lalesi' — Tulipa Sprengeri
Amasya’da, doğada 130 yıldır tespit edilemediği için Anadolu’daki varlığının sona erdiği kabul edilen 'yitik Türk lalesi' olarak anılan Tulipa Sprengeri yeniden bulundu. Keşif, şehrin zirvesindeki dağlık alanda doğa yürüyüşü yapan bir kapıcının gözlemiyle ortaya çıktı ve botanik uzmanlarının incelemesiyle doğrulandı.
Keşif ve ilk bildirim
İl merkezinde bir binada kapıcılık yapan 51 yaşındaki Ercan Eftelioğlu, hafta sonu doğa gezisinde bilim dünyasının yıllardır aradığı laleye benzeyen bir bitkiyle karşılaştı. Fotoğraflayıp uzmanlara ilettiği çiçeğin görüntüleri incelendikten sonra Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Müdürü Salih Sercan Kanoğlu ve Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi'nden Prof. Dr. İsmail Eker bölgeye gelerek inceleme yaptı. Bulunan bitkinin Tulipa Sprengeri olduğuna dair tespit yapıldı ve alan korumaya alındı.
Bilimsel ve tarihsel bağlam
Tulipa Sprengeri, ilk olarak 1892'de Alman bahçıvan Mühlendorff tarafından toplanıp bilim dünyasına tanıtılmıştı. Bitki en son 1896'da doğada rapor edilmiş ve sonraki dönemde Anadolu’daki varlığının sona erdiği kayıtlara geçmişti. Avrupa’da sınırlı sayıda bahçede süs bitkisi olarak yaşatılabilen bu türün Türkiye’de yeniden bulunması, botanik çevreleri için önemli bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Uzmanların değerlendirmesi
Prof. Dr. İsmail Eker, bitkinin yıllardır kayıp kabul edildiğini ancak şimdi doğada yaşamını sürdürdüğünü belirterek, "Birçok yerli ve yabancı araştırmacı bu bitkiyi bulmak için bölgeye gelirdi. Fakat bugüne kadar hiç izine rastlanmadı. Bu bitkinin kayıp olduğunu sanıyorduk. 130 yıl sonra aslında kaybolmadığını, yaşadığını görmekteyiz. Bunda sonraki süreçte bitkiyi koruma altına alıp yaşatmaya çalışacağız" ifadelerini kullandı.
Türün ayırt edici özellikleri
Prof. Dr. Eker, Tulipa Sprengeri'nin diğer lalelerden ayıran özelliklerini şu şekilde aktardı: "Diğer lalelere göre daha geç dönemde çiçek açar. Uzun boylu ve huni şeklinde parlak kırmızı renklere sahiptir. Çiçeğin içerisinde polen keselerini taşıyan anter dediğimiz başlıklarının olması, bu başlıklardaki ince iplikçilerin kırmızı renkte olması çiçeği yakın türlerden kolaylıkla ayırmaktadır."
Keşfi yapanın yorumu ve kamuoyuna çağrı
Keşiften dolayı duygulu olduğunu söyleyen Ercan Eftelioğlu, «Çok mutluyum. Aradan 130 yıl geçmiş. Bitki ilk defa bana denk geldi» dedi. Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi Müdürü Salih Sercan Kanoğlu ise bitkinin bulunduğu konumun paylaşılmasının riskli olduğunu vurgulayıp, "Bu lale yüzde 100 yitik lale. Zamanında biz de aradık ama bulamamıştık. Hep yanlış yere bakıyormuşuz. Bitkiyi bulan Ercan beye madalya, ödül verilmeli" değerlendirmesinde bulundu.
Koruma ve çoğaltma çalışmaları
Bitkinin korunması yönünde hızlı adımlar atıldığı bildirildi. Konumu kamuoyuna duyurulmayan alan korumaya alındı ve uzmanlar türün yaşamının sürdürülmesi için izleme ve çoğaltma planları hazırlıyor. Kanoğlu, "Amasya lalesi"nin "Yitik Lale Gurbetten Sılaya Dönüyor Projesi" kapsamında İngiltere’den getirilen tohumlardan üretilen örneklerin 2 yıl önce Amasya’da toprakla buluştuğunu hatırlattı. İstanbul'daki Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi’nde çoğaltılan 45 bin tohumun Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile yapılan iş birliğiyle farklı noktalara ekildiğini ve projenin aynı hassasiyetle süreceğini belirtti.
Sonuç
130 yıllık aranın ardından doğada yeniden tespit edilen Tulipa Sprengeri, hem botanik araştırmaları hem de yerel biyolojik çeşitlilik açısından önem taşıyor. Uzmanlar önümüzdeki dönemde türün korunması, izlenmesi ve çoğaltılması için koordineli çalışmaların sürdürüleceğini ifade ediyor.
AMASYA'DA 130 YILDIR DOĞADA GÖRÜLMEDİĞİ İÇİN NESLİNİN TÜKENDİĞİ RAPOR EDİLEN 'YİTİK TÜRK LALESİ' BULUNDU. EN SON 1896 YILINDA GÖRÜLÜP BİLİM İNSANLARI VE GEZGİNLER ŞEHRİN ZİRVESİNDEKİ DAĞLARDA ARADIĞI GİZEMLİ BİTKİYİ BOŞ ZAMANLARINI DOĞADA DOLAŞARAK DEĞERLENDİREN KAPICI ERCAN EFTELİOĞLU BULARAK TARİHE GEÇTİ.
