Mevsimsel depresyon: başlangıç zamanı, yaygınlık ve tanı
Fırat Üniversitesi Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Mehmet Gürkan Gürok, mevsimsel depresyonun (kış depresyonu) genellikle sonbaharın sonlarında başladığını ve ilkbaharla birlikte azaldığını belirtiyor. Tanı için şikayetlerin en az iki yıldır benzer dönemlerde tekrarlaması gerektiğini vurguluyor.
Prof. Dr. Gürok, bu tablonun basit bir mevsim geçişi ya da moral bozukluğu olarak geçiştirilmemesi gerektiğini; aksine ciddi bir duygu durum bozukluğu olduğunu söylüyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 5’inin mevsimsel depresyondan etkilendiği, daha hafif seyreden kış hüznü tablosunun ise toplumun yüzde 10–20’lik kesiminde görülebildiğini aktarıyor.
Belirtiler
En sık görülen bulgular arasında kalıcı mutsuzluk ve umutsuzluk hissi, enerji kaybı, sabahları uyanmakta zorlanma, aşırı uyuma isteği, aşırı yeme ve kilo alma, ilgi kaybı, konsantrasyon güçlüğü, sosyal geri çekilme ile hareket ve konuşmada yavaşlama yer alıyor.
Nedenler ve biyolojik mekanizmalar
Mevsimsel depresyonun yalnızca psikolojik değil, aynı zamanda biyolojik temelleri de bulunuyor. Günlerin kısalması ve güneş ışığına maruziyetin azalmasıyla serotonin düzeyi düşüyor, melatonin üretimi artıyor ve yanlış zamanlarda salgılanabiliyor. Bu değişiklikler gün içinde yorgunluk, aşırı uyku hali ve motivasyon kaybına yol açıyor. Azalan ışık, vücudun sirkadiyen ritmini bozarak ruh halini doğrudan etkileyebiliyor.
Ayrıca Prof. Dr. Gürok, D vitamini üretiminin azalmasının serotoninin aktivitesini destekleyen bir faktör olduğunu; kış aylarında güneş ışığının azalması ve kalın giysiler nedeniyle D vitamini üretiminin düşmesinin mevsimsel depresyonla güçlü bir ilişki içinde olduğunu belirtiyor.
Risk grupları
Mevsimsel depresyon herkesi eşit etkilemiyor. Daha yüksek risk altında olan gruplar arasında ekvatora uzak bölgelerde yaşayanlar, kadınlar, 18–30 yaş arası genç erişkinler, ailesinde depresyon öyküsü bulunanlar ve daha önce depresyon ya da bipolar bozukluk tanısı almış olanlar yer alıyor.
Tedavi ve yaşam tarzı önerileri
Prof. Dr. Gürok, doğru tanı ve uygun tedaviyle mevsimsel depresyonda son derece başarılı sonuçlar elde edilebildiğini belirtiyor. Tedavi yaklaşımları arasında ışık terapisi altın standart olarak öne çıkıyor. Ayrıca bilişsel davranışçı terapi, gerekli görülen hastalarda antidepresan ilaç tedavisi ve D vitamini takviyesi etkili bulunuyor. Işık terapisi genellikle sabah saatlerinde uygulanıyor ve birçok hastada birkaç hafta içinde belirgin iyileşme sağlıyor.
Kış aylarında ruh sağlığını korumak için önerilen yaşam tarzı önlemleri şunlar: perde ve panjurları açık tutmak, gündüz en az 30 dakika dışarıda vakit geçirmek, düzenli fiziksel aktivite yapmak, omega-3 yağ asitleri ve proteinden zengin; işlenmiş karbonhidratlardan uzak bir beslenme düzeni benimsemek, düzenli uyku saatlerini korumak, akşam saatlerinde ekran kullanımını azaltmak, gündüz uykularını sınırlamak ve sosyal ilişkileri sürdürmek.
Ne zaman uzmana başvurulmalı?
Şikayetlerin iki haftadan uzun sürmesi, günlük yaşamı ve işlevselliği ciddi şekilde etkilemesi ya da kendine zarar verme ve intihar düşüncelerinin ortaya çıkması durumunda mutlaka bir psikiyatri hekimine başvurulması gerektiğini vurguluyor. Mevsimsel depresyonun ciddi ancak tedavi edilebilir bir ruh sağlığı sorunu olduğunu; belirtilerin ciddiye alınmasının kişinin kendine verdiği değerin bir göstergesi olduğunu ifade ediyor.
Prof Dr. Gürok: "Mevsimsel depresyon sonbaharın sonlarında başlıyor, ilkbaharın başlarında azalıyor"
