Kiralitenin kimyadaki seçimini çözümleyen çalışma ödüle değer bulundu
2026 Nobel Kimya Ödülü, asimetrik organik sentezde otokatalizin doğrusal olmayan etkilerini keşfettikleri gerekçesiyle Paris-Sud Üniversitesi’nden Henri Kagan ile Tokyo Bilim Üniversitesi’nden Kenso Soai arasında paylaştırıldı. Ödülün duyurusu Stockholm’deki İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’nde düzenlenen basın toplantısıyla açıklandı.
ödül gerekçesi ve komitenin açıklamaları:
Akademi temsilcileri, Kagan ve Soai’nin çalışmalarının kimyasal tepkimelerin bir molekülün birbirinin ayna görüntüsü olan iki biçiminden birini nasıl tercih edebileceğini gösterdiğini vurguladı. Komite başkanı Heiner Linke, kiral moleküllerin ilaçlar için kritik olduğunu, bir biçimin tedavi edici, diğer biçiminse etkisiz veya zararlı olabileceğini hatırlattı. Açıklamada, iki araştırmacının geliştirdiği tepkimelerin, başka kiral moleküller kullanmadan yalnızca bir ayna görüntüsünü üretebildiği ve bunun homokiralitenin kendiliğinden ortaya çıkışını aydınlatmaya yardımcı olduğu belirtildi.
Akademi Genel Sekreteri Ellen Moons de ödülün gerekçesini özetlerken, çalışmanın asimetrik organik sentezdeki doğrusal olmayan etkilere ve otokataliz mekanizmalarına getirdiği yeni bakışa dikkat çekti.
bilimsel önem ve uygulama alanları:
Kagan ve Soai’nin buluşları, ilaç üretiminde etkin moleküllerin seçilmesi ve saf enantiyomerlerin elde edilmesi açısından belirleyici kabul edildi. Komite açıklamasında, geliştirilen tepkimelerin ilaç kimyagerlerine daha güvenli ve seçici sentez yolları sunduğu ifade edildi. Ayrıca bu çalışmaların, yaşamın erken dönemlerinde kiralitenin nasıl tek taraflı hale geldiğine dair teorik tartışmalara da yeni kanıt sağladığı kaydedildi.
"Soai tepkimesi" olarak bilinen süreç, Soai’nin deneylerinden adını almış olup, otokatalitik döngülerin doğrusal olmayan etki göstererek tek bir enantiyomer lehine akım oluşturabildiğini göstermektedir. Komitenin vurguladığı üzere bu sonuçlar, yüz yılı aşkın süredir süregelen bazı temel kimya sorularına doğrudan yanıt sunuyor.
Ödül bu yıl 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1 milyon euro) tutarındaki para ödülünün eşit paylaşılmasıyla verildi. Japon kimyager Kenso Soai duyuruyu telefonla takip etti; Soai, haberi alışveriş yaparken aldığını ve ödülü Henri Kagan ile paylaşmaktan memnuniyet duyduğunu söyledi.
Henri Kagan 1930 Fransa doğumlu olup Paris-Sud Üniversitesi (Orsay) ile; Kenso Soai ise 1950 Japonya doğumlu olup Tokyo Bilim Üniversitesi’nde çalışmalarını sürdürüyor.
Kimya ödülü, bu yılın Nobel serisinin üçüncü ödülü oldu; bir gün önce açıklanan Nobel Fizik Ödülü ise Güney Kutbu’nda uzaydan gelen atom altı parçacıkların tespitine ilişkin öncü çalışmaları nedeniyle Francis Halzene verilmişti.
Alfred Nobel’in vasiyetiyle 1901’den beri verilen Nobel ödülleri, bilim, edebiyat ve barış alanlarında insanlığa önemli katkı yapanlara layık görülüyor; ekonomi alanındaki ayrı ödül ise 1968’den itibaren İsveç Merkez Bankası katkısıyla dağıtılıyor.
2026 Nobel Kimya Ödülü, asimetrik organik sentezde otokatilizin doğrusal olmayan etkilerini keşfetmeleri nedeniyle Paris-Sud Üniversitesi’nden Fransız kimyager Henri Kagan ve Tokyo Bilim Üniversitesi’nden Japon kimyager Kenso Soai’ye verildi.
