Arşivin ortaya çıkışı ve provenance
Erzurum'da bir sahafta, eski Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev'in danışmanı İrfan Ülkü'nün özel kalemi Ali Asker'e ait kitaplık arşivi gün yüzüne çıktı. Koleksiyonun bir kısmı yaklaşık 20 yıl önce İstanbul'da kapanmak üzere olan bir sahaf dükkanından satın alınmış; daha sonra Erzurumlu sahaflar tarafından kente getirilerek saklanan eserler arasında yer aldı.
Koleksiyonun kapsamı ve dönemlendirme
Toplam yaklaşık 3 bin kitaptan oluştuğu belirtilen koleksiyon, 1930'lu yıllardan 1995 yılına kadar uzanan bir dönemi yansıtıyor. Kitapların büyük bölümü Azerbaycan tarihi, siyaseti ve edebiyatına ait eserlerden oluşuyor; bununla birlikte Rusya ve Sovyet dönemiyle ilgili kaynaklar da koleksiyonda önemli yer tutuyor.
Diller ve yazı sistemleri
Koleksiyondaki eserler Azeri Türkçesi, Kiril alfabesi, İngilizce ve Fransızca dillerinde basılmış. Birçok kitabın orijinal dilinde basılmış olması, arşivin araştırmacılar ve koleksiyonerler için ayrı bir değere sahip olduğunu gösteriyor.
Nadir ve dikkat çeken eserler
İncelemelerde arşivde, dünya siyasi tarihine ve istihbarata ilişkin nadir eserler tespit edildi. Öne çıkan başlıklar arasında şu tür materyaller yer alıyor:
KGB ve istihbarat kitapları, Sovyetler Birliği dönemi siyasetine ilişkin kaynaklar; Gorbaçov dönemine ilişkin incelemeler; Rusya'nın Çeçenistan politikası hakkındaki çalışmalar; ayrıca Atatürk'ün 100. yaş özel baskısı (1981, Fransızca) gibi nadir baskılar koleksiyonda bulunuyor.
Edebi açıdan koleksiyonda yer alan dikkat çekici eserler arasında Jane Eyre'in 1942 Fransızca baskısı, Emile Zola'nın Türkçeye çevrilmemiş olan La Terre adlı eseri ve Boris Pasternak'ın nadir İngilizce baskıları sayılabilir. Ayrıca Irak dönemi literatürünü kapsayan İngilizce eserler ve Saddam Hüseyin dönemine ilişkin kaynaklar da koleksiyonda yer alıyor.
Sahafların açıklamaları ve eserlerin önemi
Sahaf işletmecisi Okay Sönmez koleksiyonun İstanbul'daki satın alınış sürecini ve Erzurum'a getirilmesini aktardı. Sönmez, kitapların büyük bölümünün Azerbaycan ile ilgili olduğunu, özellikle Rusya ve Sovyet dönemi konularının Kiril alfabesiyle ya da İngilizce baskılar halinde çok sayıda olduğunu belirtti. Koleksiyonda 1940'lı, 1950'li yıllara ait baskılar ile 1990-95 dönemine uzanan eserler bulunduğu vurgulandı.
Koruma gerekliliği ve araştırma değeri
Arşivin içinde yer alan orijinal dilde basılmış ve nadir bulunan eserler, hem akademik araştırmalar hem de kültürel miras açısından önem taşıyor. Bu tip koleksiyonların kataloglanması, korunması ve araştırmacı erişimine açılması, bölgesel ve uluslararası tarih çalışmaları için değerli bir kaynak oluşturacaktır.
ERZURUM'DA BİR SAHAFTA, ESKİ AZERBAYCAN CUMHURBAŞKANI HAYDAR ALİYEV'İN DANIŞMANI İRFAN ÜLKÜ'NÜN ÖZEL KALEMİ ALİ ASKER'E AİT KİTAPLIK ARŞİV GÜN YÜZÜNE ÇIKTI.
