Restorasyon ve koruma çalışmaları:
Ahlat Müze Müdürlüğü öncülüğünde 2024 yılında başlatılan yüzey araştırmaları ve jeoradar taramaları, Kayı Alp Han'ın mezarının tespitine yönelik bilimsel çabanın temelini oluşturdu. Elde edilen veriler ışığında mezarlıkta zemin tesviyesi yapıldı; alanın büyüklüğü yaklaşık bin metrekare olarak belirlendi ve koruma amaçlı 6 farklı noktada sondaj kazıları gerçekleştirildi.
Sondaj ve temizlik çalışmalarında yürütülen analizler, alandaki müdahalenin planlı ve belge temelli olduğunu ortaya koydu. Çalışmalar sırasında hem yüzeyde hem de sondajlarda elde edilen bulgular kayıt altına alındı ve koruma uygulamalarının yöntemleri bilimsel sonuçlara bağlandı.
Buluntular ve tarihsel veriler:
Mezarlıktan çıkarılan yazılı bir şahide parçasının üzerinde yer alan 1228 tarihinin tespiti, bölgenin tarihsel kronolojisi açısından önemli bir veri sundu. Yapılan kemik analizleri ve diğer bulgular, mezarlığın 13'üncü yüzyılın başlarından 18'inci yüzyılın sonlarına kadar aktif biçimde kullanıldığını gösterdi.
1228 tarihinin, tarihi kaynaklarda Kayı Boyu'nun Ahlat'a göçüyle örtüşmesi dikkat çekti. Bu veri ile birlikte halk arasında uzun zamandır Kayı Mezarlığı olarak bilinen adlandırma, mezarlığın Kayı Boyu döneminden itibaren kullanılmış olma olasılığını güçlendiren unsurlar arasında yer aldı.
Duvar ve çevre düzenlemeleri:
Ecdat mirasının korunması ve mezarlığın hayvan baskısından kurtarılması amacıyla Ahlat Kaymakamlığı tarafından başlatılan çevre düzenleme çalışmaları planlı şekilde devam etti. Proje kapsamında 2025 yılında mezarlığın dereyle bağlantılı doğu duvarı inşa edilerek alanın doğrudan korunması sağlandı.
Takip eden dönemde, 2026 yılında mezarlığın ilk olarak güney duvarı yapıldı; ardından kuzey duvarı, bölgenin özgün mimari dokusuna uygun biçimde Ahlat taşı kullanılarak tamamlandı. Mezarlığın giriş kapıları da aynı taşla inşa edilip Kayı tamgası işlenerek tarihi kimliğe vurgu yapıldı.
Koruma, kimlik ve miras aktarımı:
Gerçekleştirilen çalışmalar, hem mezarlığın fiziksel olarak korunmasını hem de Ahlat'ın mimari kimliğine uygun bir görünüm kazanmasını sağladı. Bilimsel verilerle desteklenen bu müdahaleler, bölgedeki tarihsel izlerin kayıt altına alınması ve gelecek nesillere aktarılması açısından önemli bir adım olarak değerlendiriliyor. Kayı (Kaya) Mezarlığı'nda sağlanan koruma, Ahlat'ın zengin Türk tarihi mirasının bir parçasının yaşatılmasına katkı sunuyor.
BİTLİS’İN AHLAT İLÇESİNDE 13. YÜZYILDAN KALMA TARİHİ KAYI (KAYA) MEZARLIĞI’NIN ÇEVRE DUVARLARI, TARİHİ DOKUSUNA UYGUN ŞEKİLDE AHLAT KAYMAKAMLIĞI TARAFINDAN YENİDEN YAPILARAK MEZARLIK KORUMA ALTINA ALINDI.