Tek rakibi Türk Hava Yolları!

Küresel kriz, hava yolu şirketleri için bir kâbus oldu. 2008 ve 2009 yıllarında çok sayıda şirket piyasadan çekildi, iflasını ilan etti ya da zarar açıkladı. Dev hava yolu şirketleri sıkıntılı dönemler yaşadı, binlerce işçi çıkaranlar oldu. Bazıları hükûmet desteğiyle ayakta kalabildi. Ancak Türkiye'de durum farklı oldu. Türkiye'nin bayrak taşıyıcısı Türk Hava Yolları (THY), krize rağmen rekor bir sıçrama kaydetti. 2009'da Lufthansa, Air France ve British Airways'in ardından Avrupa'nın 4. büyük hava yolu şirketi konumuna yükseldi. 2002'de 10,3 milyon yolcu taşırken 2009'da 25 milyon yolcu sayısına ulaştı. 2009 kriz yılını dünya genelinde net kârla kapatan az sayıdaki hava yolu şirketinden biri oldu. Yüzde 49,1'i kamuya ait olan şirketin bu yıl da yüzde 25 dolayında büyümesi, ulaşım ağını daha da genişletmesi bekleniyor.

Küresel kriz, hava yolu şirketlerini derinden sarstı. Talep, görülmedik şekilde daraldı. Sektör, yolcu piyasasında son 2,5 yılda kaydettiği büyümeyi, kargoda da 3,5 yıldaki gelişmesini krize kurban verdi. 30 dolayında şirket, milyar dolarlık borçlarla sektörün dışında kaldı. Onlarcası kayıpları azaltmak için küçülmeye gitti, binlerce çalışanını işten çıkardı. Bazı hava yolu şirketleri hükûmet destekleriyle ayakta kalabildi. Dünya devleri arasındaki Japan Airlines bile iflas erteleme kararı çıkartmak zorunda kaldı. British Airways ve Lufthansa mali sıkıntılara ilaveten grevlerle zor günler geçirdi. Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği (IATA)Başkanı Giovanni Bisignani'ye göre, “2009 yılı tarih kitaplarına sanayinin bugüne kadar gördüğü en kötü yıl olarak geçecek.”

AVRUPA VE ABD'DE ZARAR SÜRECEK

THY'nin de aralarında bulunduğu 240 hava yolu şirketinin üye olduğu IATA, dünya hava yolu şirketlerinin 2009'daki zararının 9,4 milyar dolar olduğunu açıkladı. Yolcu sayıları da yüzde 2,9 düştü. Kargolardaki düşüşse yüzde 11,1 oldu.

Bu yıl yolcu sayısının yüzde 5,6, kargo talebinin de yüzde 10 artması bekleniyor ama henüz kan kaybı bitmiş sayılmaz. Birliğin son tahminine göre, hava yolu sektörünün 2010 yılında da 2,8 milyar dolar zarar etmesi bekleniyor.

Bu arada, Avrupalı ve ABD'li hava yolu şirketlerinin Asya ve Latin Amerika ülke şirketlerinin gerisinde kaldığını belirtmemiz gerekiyor. Öyle ki, IATA, bu yıl Avrupalı şirketlerin toplamda 2,2 milyar dolar, ABD ve Kanadalı şirketlerin 1,8 milyar dolar zarar etmesini öngörürken, Asya-Pasifik bölgesindeki şirketlerin 900 milyon dolar, Latin Amerikalı şirketlerin de 800 milyon dolar kâr etmesini bekliyor. Krizin etkilerinin devam etmesinin yanı sıra, yükselen petrol fiyatları da şirketleri ve mali yapılarını zorlayan en önemli faktör.

Hava yolu şirketleri dünya genelinde büyük sıkıntılar yaşarken THY, bu dönemi fırsata çevirmeyi ve kayıpsız kapatmayı başarmış durumda. Bu süreçteki kaybı, sadece kârdan zarar oldu ama büyümesini sürdürdü, Avrupa'nın en büyükleri arasına girdi. 2009 yılında taşıdığı yolcu sayısı itibarıyla, Avrupa Hava Yolu Birliği'ne (Association of European Airlines) üye 32 hava yolu şirketi arasında Alman Lufthansa, Fransız Air France ve İngiliz hava yolu şirketi British Airways'den sonra dördüncü oldu. THY, bu sıralamada 2008'de 7'nci, 2007 yılında ise 8'inciydi. İki yıl içinde KLM (Hollanda), SAS (İskandinav), Alitalia (İtalya) ve Iberia (İspanya) gibi Avrupa'nın ve dünyanın önde gelen şirketlerini geride bıraktı.

Avrupa lideri Lufthansa şu an yüzde 16 pazar payına sahip. THY'nin pazar payı ise yüzde 7,5'e çıkmış bulunuyor. THY Genel Müdürü Temel Kotil'in açıklamasına göre, hedef 5-6 yıl içinde pazar payını ikiye katlayarak yüzde 15'e yükseltmek. Bu da, bugünkü verilerle 50 milyon yolcu demek. Geriye dönüp bakıldığında bu hedefin imkânsız olmadığı net bir şekilde görülüyor. THY, 2002 yılında 103 noktaya 10 milyon yolcu taşıyordu. 2009'da bu rakam 156 uçuş noktasına ve 25 milyon yolcuya ulaştı. Yani o günkü yolcu sayısının 1,5 katı bir rakam söz konusu şu an. Pazar payındaki artış da bu paralelde.

2010 yılında beklenen yolcu sayısı ise 31 milyon. Avrupa üçüncüsü British Airways'in 2009'daki küçülmesi 2010'da da devam ederse, THY bir kademe daha yükselerek Avrupa üçüncüsü olabilir. Ancak, zor bir dönemden geçen İngiliz British Airways ile İspanyol Iberia’nın geçen hafta aldığı birleşme kararı eğer bu yıl hayata geçecek olursa sıralamadaki yeri değişmeyebilir de.

THY'nin kendi verilerine göre, 2008'de 22,6 milyon olan yolcu sayısı yüzde 11 artışla 25,1 milyon oldu. Doluluk oranı da 67,8'den 70,9'a yükseldi. Yine konma ve kargo miktarında da artış yaşandı. 2009'daki ilginç göstergelerden biri, “Business Class”a talebin azalmış olması. Yolcu sayısı yüzde 11 artış kaydetmesine rağmen “Business Class” yolcu sayısı yüzde 6,2 oranında azalmış. Yani, küresel kriz bazı yolcuları, pahalı olan “Business Class” bölümünden daha ucuz olan “Economy Class” kısmına geçirmiş.

Bu yılın ilk aylarına ilişkin veriler de yolcu sayısındaki artışın rekor seviyede olduğunu gösteriyor. THY'den Kamu Aydınlatma Platformu'na yapılan özel durum açıklamasına göre, yılın ilk iki ayındaki yolcu sayısı 2009'da 3,1 milyon iken 2010'da 3,9 milyona ulaşmış. Artış oranı yüzde 25. Bu dönemde “Business Class” ve “Dıştan Dışa Transit Yolcu” sayısındaki artışsa sırasıyla yüzde 30 ve yüzde 40. Yani, öncesinde olduğu gibi şu an da THY iç hatlardan ziyade dış hatlarla büyüyor. Tarifeli hizmet gelirlerinin yüzde 80'e yakını dış hat uçuşlarından. Bunun yanında, yolcu doluluk oranı da 2,8 puan artışla yüzde 69,1 olmuş. Bu da gösteriyor ki, 2010 için öngörülen 31 milyon yolcu hedefi zor değil.

THY, kriz döneminde büyümenin, uçak ve yolcu sayısını artırmanın yanında kâr da sağlamış. Bir yıl öncesine oranla düşüş olsa da, kriz yılı 2009'u kârla kapatmak önemli.

THY'nin 2008 yılındaki konsolide net kârı yüzde 327 oranında artarak 1 milyar 134 milyon TL olmuştu. Satış gelirleri ise yüzde 26'lık büyümeyle 6 milyar 123 milyon dolardı. Şirketin 2009 kârı ise net 559 milyon TL olarak açıklandı. Satış gelirleri yüzde 15 artışla 7 milyar TL’ye ulaşırken tarifeli hizmet gelirlerinin yüzde 79’u dış hatlardan, yüzde 21’i de iç hatlardan sağlandı.

Genel Müdür Temel Kotil, THY'nin giderleri azaltıp kalite ve şirketin tanınmışlığını artırarak global hava yolu şirketi olma yolunda emin adımlarla ilerlediğini söylüyor. Ona göre, İstanbul'un coğrafi konumu da THY'yi rakiplerine göre avantajlı kılıyor.

YÜZDE 49 KAMU ŞİRKETİ

THY 77 yıl önce (1933'te) kurulmuştu. İlk filoda sadece 5 uçak vardı: 5 koltuklu iki “King Bird”, 4 koltuklu iki Junkers F-13 ve 10 koltuğa sahip bir adet ATH-9 tipi uçak. Şirket önce Savunma Bakanlığı'na, ardından Bayındırlık Bakanlığı'na bağlandı. Bir süre sonra da Ulaştırma Bakanlığı'na devredildi. İlk yurt dışı seferi, kuruluştan 14 yıl sonra Atina'ya gerçekleşti. Uzun yıllar sıçrama sağlayamayan, zaman zaman zor dönemler geçiren şirket, tarihinde en önemli sıçramayı son yıllarda gerçekleştirdi. Bugün dünyanın dört bir yanına açılmış durumda. Küresel şirket olma politikası çerçevesinde iki yıldır da “Star Alliance” üyesi.

1990 ağustos ayından beri özelleştirme kapsamında olan THY'nin şu an yüzde 49,12'lik kısmı kamuya, yani Özelleştirme İdaresi'ne ait. İlki 2004'te, ikincisi de 2006'da gerçekleştirilen halka arzlar sonucunda hisselerin yarıdan fazlası halka açılmıştı.

Yurt dışına sık seyahat edenler ve zaman zaman başka hava yollarını da kullananlar iyi bilir. THY, hizmet kalitesiyle gerek Batılı gerekse Doğulu pek çok şirketten daha iyi bir konuma yükseldi. Bununla birlikte, hızlı büyümenin yol açtığı birtakım aksaklıklar, seferlerde gecikmeler de yok değil. Bunların en aza indirilmesi, THY'nin imajı ve gelecek vizyonu açısından önem taşıyor.

Uçak ve uçulan nokta sayısının artırılması büyümenin en önemli adımı. THY Yönetim Kurulu Başkanı Topçu'nun açıkladığına göre, Cumhuriyet'in 100'üncü yılı olan 2023 için hedefi, 250 uçak sayısına ulaşmak ve dünya hava yolu liginin en ön sıralarında yer almak. Bu hedefe odaklanan şirket, kiralamalar yanında çok sayıda yeni uçak alımları yapacak. Yılın hemen başında, Airbus firmasından 14 adet A321-200 ve 6 adet A319-100 uçağının 2011-2012 yıllarında teslim alınmak üzere satın alınmasına; 10 adet A319/A321 uçağı için 2013 yılında teslim alınmak üzere “opsiyonel” sipariş verilmesine karar verildi. THY Yönetim Kurulu, son olarak da Boeing firmasından 10 adet B737-800 ve 10 adet B737-900ER uçağının 2011-2014 yıllarında teslim alınmak üzere satın alınmasına ve toplam 15 adet B737-800/B737-900ER uçağı için 2013-2015 yıllarında teslim alınmak üzere opsiyonel sipariş verilmesini kararlaştırdı. Tabii ki, buna paralel olarak personel sayısının da artması gerekiyor. Yönetim Kurulu Başkanı Topçu'nun açıklamalarına göre, şirket eleman almaya bu yıl da devam ederek 1000 hostes ve 600 ikinci pilotu ekibe katacak.

THY, son yıllara kadar pilot ihtiyacının neredeyse tamamını TSK'dan temin ediyordu. Son dönemdeki hızlı büyümenin ardından büyük oranda sivil havacılık okullarından yetişen pilotlara da yer vermeye başladı. Ayrıca, 120 civarında yabancı pilot çalışıyor.

Büyümeyi destekleyen bir diğer ayak da tanıtım. Başarılı, rakiplere göre ucuz ve kaliteli olmak yetmiyor. Kendinizi tanıtmanız, markaya yatırım yapmanız şart. THY, bu maksatla son yıllardaki yurt dışı tanıtım bütçesini artırdı. Artık dünyanın dört bir yanında gazete ve televizyonlara reklam veriyor. Farklı şehirlerindeki panolara, gökdelenlere dev ilanlar giriyor.

ABD'li oyuncu Kevin Costner ile düzenlenen büyük çaplı pazarlama kampanyasının ardından, geçen senenin Avrupa Şampiyonlar Ligi ve İspanya şampiyonu Barselona ile sponsorluk anlaşması imzaladı. Daha sonra Yunan Marussi BC basketbol takımı ile benzer bir anlaşma yaptı. Mart ayından itibaren de 3,5 yıllığına İngiliz futbol takımı Manchester United'ın resmî sponsoru. Sponsorluk anlaşmasına göre, THY Manchester United'ı tüm maçlarına, turnuvalara ve eğitim kamplarına taşıyacak. Old Trafford Stadı'ndaki tüm reklam panolarında THY logosu yer alacak. THY, anlaşma sonrasında Boeing 337-800 tipi bir uçağını Manchester United'ın renklerine boyattı. THY Genel Müdürü Temel Kotil, “Bunlar daha başlangıç, yenilikler geliyor. Almanya'da olsun, İtalya ve Fransa'da olsun takımlara sponsor olmak ve marka algımızı yukarı çıkarmak için çalışıyoruz” açıklamasını yaptı. Ayrıca Kevin Costner'dan sonra dünyaca ünlü yeni bir yıldızla daha reklam anlaşması yapılması gündemde.

YENİ HATLAR VE AFRİKA

Şirket, geçen yıl sonunda 156'ya ulaşan uçuş noktası sayısını da bu yıl 168'e çıkarmayı planlıyor. Yeni uçuş noktaları arasında Afrika da önemli bir yer tutuyor. Bu yıl içinde Tanzanya, Gana ve Uganda'ya ilk kez uçak seferi düzenlenecek. Ayrıca Mısır'da İskenderiye kentine de sefer başlatılacak. Yine bu yıl içinde ABD'de Washington ve Los Angeles'a geniş gövdeli uçaklarla sefer açılacak. Irak'ın Erbil, İran'ın Şiraz ve Rusya'nın Soçi kendi de yeni uçuş noktaları arasında. THY'nin yeni bölgelere açılması, Türkiye'nin bu ülkelerle olan ilişkilerinin gelişmesi açısından büyük önem taşıyor.

THY, kendi uçuşları yanında, imzaladığı iş birliği anlaşmalarıyla da uçuş ağını daha da genişletiyor. Bugüne kadar imzaladığı ortak uçuş anlaşmalarına yenilerini ekliyor. 19 Mart'ta imzalanan ve 1 Nisan'da yürürlüğe giren Swiss International Airlines'la iş birliği anlaşması, bu halkanın en sonuncusu oldu. Anlaşmaya göre, iki ülke arasındaki İstanbul–Zürih, İstanbul–Cenevre ve İstanbul-Basel seferleri ortak uçuş olarak gerçekleştirilecek ve uçuş tarifeleri birbirine uyumlu hâle getirilecek.

İSTANBUL MERKEZ OLDU

Yönetim anlayışındaki değişiklik yanında İstanbul'un doğu ile batı, kuzey ile güney arasındaki konumu da, THY'nin önünü açan, gelişmesine zemin sağlayan önemli bir unsur. Özellikle, THY'nin Star Alliance üyeliğinin ardından İstanbul, uluslararası transit yolcu trafiğinde önemli bir merkez hâline geldi. Ve hem İstanbul, hem THY kazanmaya başladı. Artık, yılda 35 milyon yolcuya hizmet veren Atatürk Havalimanı'na kapasitesinin üstünde yük biniyor, kriz döneminde bile rekor üstüne rekor kırılıyor. Sabiha Gökçen de yükü hafifletmiyor. Bu yüzden, Ulaştırma Bakanlığı arayış içinde. Yapılan planlardan biri en az 50 milyonluk yeni bir havaalanı kurulması.

İstanbul'u merkez edinip dünyaya açılan THY’nin yanı sıra diğer özel hava yolu şirketlerinin gelişmesi, bir müddet sonra İstanbul'u dünyanın en önemli transit merkezlerinden biri, hatta dünyanın merkezi hâline getirebilir.

Türk vatandaşlarının gerek iş amacıyla gerekse kültürel amaçlarla dünyanın dört bir yanına açılması da THY'nin atılımlarını bir yanda gerekli kılıyor, diğer yanda da kolaylaştırıyor.

Son yıllarda başta çevre ülkeler olmak üzere bazı ülkelerle vize muafiyeti anlaşmalarının imzalanması da atılan adımları destekliyor. Yapılan anlaşmalar gösteriyor ki karşılıklı ziyaretler artıyor, dolayısıyla THY'nin yolcu sayısı da büyüyor. En dikkat çekici artış Suriye ile Libya'da yaşandı. Rusya ile de benzer anlaşmanın imzalanması, daha büyük bir artışı beraberinde getirebilir. Bunun THY yanında Türk turizmine ve ticarete de olumlu katkıları söz konusu.

ANADOLUJET AVRUPA'DA

Dış hatları zorlayan THY, iki yıl önce oluşturduğu AnadoluJet markasıyla da Ankara merkezli iç hat uçuşlarında çığır açtı. AnadoluJet, 5 uçaklık filoyla THY'nin alt markası olarak 23 Nisan 2008'de faaliyete geçti. Yolcuya sunulan ilave servisleri “yalınlaştırarak” daha ekonomik fiyatla uçma imkânı sağlayan AnadoluJet, geniş halk kitlelerinin hava ulaşımından faydalanmasını hedefliyor. Şu an 11 uçakla Ankara ve İstanbul Sabiha Gökçen'den 26 şehre hizmet veriyor.

Bir süre önce Ankara'dan Lefkoşa ve Şam'a sefer başlattı. Önümüzdeki haziran ayından itibaren de Avrupa'da Kopenhag, Stockholm, Dusseldorf, Frankfurt, Viyana, Tahran, Kopenhag, Stockholm, Amsterdam, Brüksel, Paris, Londra, Köln ile Suudi Arabistan'ın Cidde kenti semalarında boy gösterecek.

THY ile Lufthansa'nın ortak kuruluşu olan SunExpress ise THY'nin ilk yurt dışı ortaklığı. 1989'da Antalya merkezli olarak kurulan şirket, ilk etapta charter uçuşlarıyla Türk turizmine hizmet etmeye başladı. 21 uçaklık filoya sahip şirkette THY ve Lufthansa yüzde ellişer paya sahip. Şu an Antalya, İzmir ve Sabiha Gökçen'den tarifeli iç ve dış hat uçuşları gerçekleştiriyor. 2009 yılında yüzde 32,3 artışla yolcu sayısını 5,6 milyona çıkardı. Bu yıl uçak sayısını 25'e, yolcu sayısını 7 milyona çıkarmayı planlıyor.

THY'nin bir diğer yabancı ortaklığı da Bosna Hersek'le. 2008'den bu yana Bosna Hersek hava yolu şirketi Air Bosna'nın  yüzde 49 hissesine sahip. THY, burada da atılım peşinde. Uçak ve yolcu sayısını artırıyor. 2009'da yolcu sayısını yüzde 40 artıran Air Bosna, 2010'da da ikiye katlamayı hedefliyor.

Hava yolu ulaştırmasında teknik hizmet ve ikram da önemli bir yer tutuyor. Özellikle teknik hizmet oldukça pahalı bir iş. Bir uçağın bakımı 1 milyon doları buluyor. Eğer bu bakım motor bakımını da kapsarsa rakam 2,5 milyon dolara yaklaşıyor. THY'ye ait THY Teknik AŞ, kendi uçaklarından başka yüzde 15 oranında da yabancı hava yolu şirketlerine bakım ve onarım hizmeti veriyor. Ayrıca yabancı bir ortakla uçak ve motor bakım merkezi kuruyor. THY'nin yer hizmetlerinde faaliyet gösteren TGS isimli bir şirketi daha bulunuyor. Bunun yanında, Avustralyalı Do&Co ile kurduğu THY-Do&Co ikram şirketine de yüzde 50 ortak.

Kriz döneminde THY'nin iyi bir performans sergilemesi ve hızla büyümesi, sektörde bütün dikkatleri üzerine çekiyor. Bu da, sık sık “THY'nin zor durumdaki bir yabancı şirketi satın alma görüşmesi yürüttüğü” söylentilerini gündeme getiriyor. Polonya (LOT) ve Sırbistan (JAT) hava yolu şirketleri ile ilgilendiği yönündeki haberler bunun en son örneğiydi.  THY yönetimi, her defasında bu konularda alınmış herhangi bir karar bulunmadığını açıklamasa da, “ortaklığın büyüme stratejisi çerçevesinde oluşabilecek fırsatları değerlendirmeye açık olduğu” notunu düşmeyi ihmal etmiyor.

THY aslında sadece yolcu taşımıyor; Türk bayrağını, Türkiye markasını taşıyor gittiği bütün ülkelere, bölgelere. Uzandığı her nokta, yeni  bir açılıma perde aralıyor, pek çok fırsatı beraberinde getiriyor. Onun yükselişi, Türkiye'nin yükselişi demek. Onun başarısı Türkiye'ye, Türkiye'nin başarısı da ona yazılıyor hep.

THY’NİN ortaklık yapısı:

Özelleştirme İdaresi (%49,12)

Halka açık kısım (%50,88)

Bağlı ortaklıkları:

THY Teknik (%100)

TGS Yer Hizmetler    (%100)

İştirakleri:

Sun Express Hava Yolları(%50)

Bosna Hersek Hava Yolları(%49)

THY Do&Co İkram Hizmetleri (%50)

P&WTT Uçak Bakım Merkezi (%49)      

Kesinleşen yeni yurt dışı

uçuş noktaları:

ABD/Washington, ABD/Los Angeles, Rusya/Soçi, İran/Şiraz, Irak/Erbil, Mısır/İskenderiye, Gana/Accra, Tanzanya/Darüsselam, Uganda/Entebbe

THY’nin trafik özeti

                                                           2008    2009    (%)*

Yolcu sayısı (Milyon kişi)                  22,6     25,1     11,0

Yolcu doluluk oranı (Yüzde)             67,8     70,9     -

Arz edilen koltuk Km (Milyar)          46,3     56,5     22,0

Ücretli yolcu Km (Milyar)                 34,3     40,1     17,0

Konma sayısı   (Bin adet)                  190,3   213,6   12,3

Kargo-Posta (Bin ton)                        198,8   237,8   19,6

(*) Değişim,

 Kaynak: THY

Avrupa’da 10 büyük hava yolu şirketi ve yolcu sayıları (bin)

                                    2007                2008                2009

1- Lufthansa               54.151             54.664             53.168            

2- Air France              50.394             49.975             47.920            

3- British Airways      33.470             33.652             32.279            

4- THY                       18.992             21.870             24.538

5- KLM                      23.276             23.844             22.333

6- SAS                                    25.403             25.355             21.383            

7- Alitalia                    24.427             18.048             21.218            

8- Iberia                      26.423             22.833             20.476            

9- Swiss Airways       12.063             13.320             13.636            

10-Austrian                 9.141               9.141               8.524 

Toplam                        358.774           355.748           325.952

Kaynak: AEA

THY’nin yıllara göre yolcu sayısı (Bin)

Yıl       İç hat   Dış hat            Toplam

2000    6.491  5.540  12.031

2001    5.189  5.088  10.277

2002    4.970  5.413  10.383

2003    5.031  5.389  10.420

2004    5.850  6.141  11.991

2005    7.197  6.937  14.134

2006    8.906    8.041  16.946

2007    9.984   9.652  19.639

2008    10.993 11.543 22.536

2009    11.626 13.473 25.099

2010*  -           -           31.000

Kaynak: THY  * Tahmin

Uçak sayısı

Yıl

2000    69

2001    73

2002    66

2003    65

2004    72

2005    82

2006    102

2007    101

2008    127

2009    132

2010*  155

Kaynak: THY  * Tahmin